Phụ lục 6: Văn tế các lãnh tụ phong trào chống thuế năm 1908 tại Thừa Thiên Huế của Hoài Nam Nguyễn Trọng Cẩn

Sau 60 năm bị Pháp đô hộ, đêm mồng 9 tháng 3 năm 1945, quân đội Nhật Bản ở Đông Dương đã lật đổ chính quyền Bảo Hộ Pháp ở Việt Nam trong cuộc đảo chánh chớp nhoáng được người ta mệnh danh là “cuộc đảo chánh Nhật”. Sau đó Nhật trao trả “độc lập” cho Việt Nam và một nội các đọc lập Việt Nam đầu tiên (kể từ khi người Pháp đặt nền đô hộ lên Việt Nam) được thành lập do Cụ Trần Trọng Kim làm Thủ Tướng.

Trong một cuộc mít-tinh vĩ đại tổ chức thời bấy giờ tại bến Thương Bạc thành phố Huế để mừng “Việt-Nam độc lập” và cũng là để truy điệu các nghĩa sĩ cách mạng hồi xưa và các chiến sĩ trận vong trong cuộc đảo chánh Nhật ngày 9-3-1945, cụ Xuân-Viên Ngô-Phương-Thảo đã đọc trước bàn thờ Tổ Quốc một bài văn tế rất hùng hồn, khiến cho đồng bào ta có mặt trong buổi lễ phải cảm động đến rơi lụy. Bài văn tế ấy do nhà văn kiêm thi sĩ Hoài Nam Nguyễn Trọng Cẩn soạn thảo.

Nhân kỳ làng Giã Lê tế năm 1945, ông Hoài Nam Nguyễn Trọng Cẩn lại làm tiếp một bài văn tế nữa để tưởng niệm những người anh hùng làng Giạ Lê đã anh dũng cầm đầu cuộc đấu tranh chống thuế với Pháp vào tháng 4.1908. Bài văn tế các liệt sĩ làng Giạ Lê rất hùng tráng. Nhưng rất tiếc không được lưu truyền. Trải qua nhiều năm tìm kiếm, cuối cùng tôi gặp được ông Lê Đình Hoàng là em con ông chú ruột của Lê Đình Mộng - lãnh tụ chống thuế năm 1908. Ông Hoàng còn nhớ được một đoạn, tôi đã ghi và cho đăng trên tạp chí Huế xưa và Nay.  Sau khi tạp chí ra đời, độc giả đã góp ý và giúp tôi tách được những câu văn tế của bài văn tế chung ở Huế ra khỏi bài văn tế tại làng Giã Lê Chánh, chỉnh lý lại chính xác hơn. Sau đây là một đoạn văn tế tại làng Giã Lê  Chánh:

Không may gặp loài quỹ rắn từ đâu ám ảnh

Gươm không thiêng mà bút cũng không thiêng

Giống da vàng gặp lúc truân chuyên

Nước có bệnh hoá dân thành có bệnh

Điền tăng thêm điền, thổ tăng thêm thổ, đinh tăng thêm đinh

Nặng nề chồng chất trên vai năm bảy gánh

         

Việc chính trị sành rán ra dầu

Quan khổ phần quan, dân khổ phần dân, đinh khổ phần đinh,

Nặng nề dưới cổ chín mười ngoi

(Quên hai câu)

Trong Nam Nghĩa dấy khất sưu đưa đến(2)

Lãnh giám đốc dắt dìu dân chúng

Nguyễn Xuân Hy(3)  đành không quản thân gia

Hạt Thừa Thiên đoàn tụ nghĩa nổi lên

Lê Đình Mộng(4) quyết liều đem tính mệnh

Hăm hở xuất tài, xuất lực,

Anh em họ Nguyễn rõ ràng nên Vút(5) nên Vây(6)

Hẹn hò đồng đức đồng tâm

Con cháu làng ta

Vốn thiệt giống lông giống cánh

Án khinh trọng tùy theo thượng lịnh(7)

(…)                   

Do ông Lê Đình Hoàng (1) đọc; Nguyễn Đắc Xuân ghi, chỉnh lý và chú giải)
Dã Lê Chánh, ngày 27.10.1997


(1) Em chú bác ruột với Lê Đình Mộng - lãnh tụ chống thuế năm 1908 tại Thừa Thiên.

(2) Theo Châu bản Triều Duy Tân (CBTDT) người đem tinh thần chống thuế từ Nam Ngãi ra làng Dã Lê là ông Khóa Nối Nguyễn Hàn Chi-người Hà Tĩnh.

(3) CBTDT (đề ngày 4.7. DT2 tức 31.7.1908) ghi là Nguyễn Mãnh dân làng Dã Lê Chánh thường gọi là Khoá Mãnh; CBTDT cho biết Nguyễn Mãnh đã “Xướng xuất, bắt trói quan binh toan đem nhận nước”.

(4) Tức Ấm Mộng, em vợ của Nguyễn Trọng Quỳ cũng là một lãnh tụ chống thuế năm 1908. Xem thêm chú thích dưới.

(5) Người tiếp tế cho Phong trào là anh ruột của Nguyễn Trọng Quỳ.

(6) Theo Châu bản Triều Duy Tân nêu trên thì Nguyễn Trọng Quỳ đã cùng với Phan Đạm, Nguyễn Văn Chi ép bức bình dân tụ họp làm càn”.

(7) Sau khi cuộc chống thuế bị dìm trong biển máu, Nguyễn Mãnh (tức Nguyễn Xuân Hy) và lê Đình Mộng bị xử giảo giam hậu, Nguyễn Trọng Quỳ bị xử trượng 100 đày 3.000 dặm, cải hạng khổ sai 9 năm; ông Nguyễn Cừ (Nguyễn Trọng Vút?) bị tội đồ.

 
Thư viện sách
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2010
NXB: Thuận Hóa
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2004
NXB: Thuận Hóa
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2010
NXB: Thuận Hóa
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2009
NXB: NXB Văn học
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2007
NXB: Thuận Hóa
123