Phụ lục 4: Mốc thời gian và một số vấn đề cần quan tâm của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong quá trình học tập ở trường tiểu học Pháp Việt Đông Ba và trường Quốc học(*)

Hơn ba mươi năm qua, với hàng chục bài báo, tham luận và vài ba cuốn sách [1] tôi đã nêu được những sự kiện lịch sử có liên quan đến Thời niên thiếu của Bác Hồ ở Huế.

Bác và gia đình từ quê hương Nghệ An vào Huế sinh sống và học tập hai lần.

- Lần thứ nhất (vào khoảng năm 1895 đến 1901), Bác và gia đình ở trong ngôi nhà thuê tại đường Đông Ba (nhằm nhà số 112 Mai Thúc Loan ngày nay), cụ thân sinh Nguyễn Sinh Sắc đi học ở Quốc tử giám, đi làm thục sư ở làng Dương Nổ (1898), cụ bà Hoàng Thị Loan qua đời trong ngôi nhà đường Đông Ba (đầu năm 1901); cụ thân sinh đỗ Phó bảng (1901);

- Lần thứ hai (vào khoảng năm 1906 đến năm 1909) cụ thân sinh vào Huế làm Thừa biện bộ Lễ, gia đình được ở một gian hộ ở dãy Trại đường Đông Ba (sau năm 1975 nhằm nơi toạ lạc nhà số 47 Mai Thúc Loan), Bác Hồ cùng người anh là Nguyễn Sinh Khiêm (Nguyễn Tất Đạt) đi học tại trường Pháp Việt Đông Ba và trường Quốc Học Huế; Bác làm thông ngôn cho dân khi Phong trào kháng thuế đấu tranh trực diện với thực dân Pháp tại Toà khâm sứ Huế (tháng 4-1908); cụ thân sinh được bổ nhiệm làm Tri huyện Bình Khê; Bác rời Huế đi vào các tỉnh phía Nam bắt đầu hành trình đi tìm đường cứu nước.

Những sự kiện lịch sử trên được ghi lại từ các hồi ký của những người bạn và người đồng thời với Bác (như cụ Lê Thiện, cụ Lê Thanh Cảnh, cụ Nguyễn Đạm v.v…), những người được công tác gần Bác (như đồng chí Vũ Kỳ, đồng chí Lê Tư Minh), từ các nhà văn, nhà nghiên cứu (như Thanh Tịnh, Trần Minh Siêu) và được so sánh đối chiếu với những thông tin lịch sử trong sách sử của triều Nguyễn và tài liệu của Mật thám Pháp. Phần lớn những sự kiện lịch sử có liên quan đến Thời niên thiếu của Bác Hồ ở Huế do tôi cung cấp đã được Bảo tàng Hồ Chí Minh ở Huế sử dụng phục vụ cho việc trưng bày từ mấy chục năm qua. Tuy nhiên, với khát vọng của một người nghiên cứu khoa học đối với tiểu sử Bác Hồ - một lãnh tụ quốc tế vĩ đại, tôi vẫn thấy chưa đầy đủ về những gì mình đã viết về Bác. Do đó trong bất cứ hoàn cảnh nào, khi có dịp sưu tập thêm tư liệu, soát xét lại những gì mình đã viết tôi không bỏ lỡ cơ hội.

Theo yêu cầu của Bảo tàng Hồ Chí Minh, trong hội thảo khoa học này tôi xin đề cập đến hai vấn đề “các mốc thời gian” và “những gì cần tiếp tục quan tâm”của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong quá trình học tập ở trường tiểu học Pháp Việt Đông Ba và trường Quốc Học Huế.  

1. “Các mốc thời gian”

1.1. Bác trở lại Huế năm nào?

Theo “Châu bản triều Nguyễn”, trong tờ trình của Bộ lại đề ngày 15 tháng 4 năm Thành Thái thứ 18 (tức ngày 6-6-1906)[2].

Mới đây theo lời bẩm của Phó bảng Nguyễn Sinh Huy (bốn mươi lăm tuổi, người Nghệ An); viên này trúng Phó bảng kỳ thi Hội khoa Tân Sửu năm Thành Thái thứ 13. Lần đó về thăm quê nhà xong việc thì vì bị bệnh ở lại quê quán uống thuốc, nay bệnh đã khỏi, đến Bộ tôi đợi mệnh...

Bội tôi vâng xét lệ định “Phó bảng thoạt bộ kiểm thảo phái làm Thừa biện ở các bộ nha, học tập việc quan, hoặc sang trường Quốc Học học tập”.

[...]    “Vậy Nguyễn Sinh Huy, xin chiểu theo định lệ xin bổ hàm kiểm thảo Viện hàn lâm”.

Qua Châu bản năm Thành Thái thứ 18, cụ Nguyễn Sinh Huy (tên cũ là Nguyễn Sinh Sắc được nhận chức Kiểm thảo Viện Hàn Lâm vào ngày 6.6.1906. Ta có thể ước chừng Bác Hồ theo cha vào Huế lần thứ hai vào đầu năm 1906.

1.2. Bác vào học trường Pháp Việt Đông Ba, có đỗ bằng Tiểu học không? và vào trường Quốc Học tháng năm nào?

Theo tài liệu của triều Nguyễn và cũng theo hồi ức của cụ Lê Thiện, cụ Lê Viết Triết (con trai cụ Quản Hộ thành Lê Viết Nghiêm nhà ở Dãy Trại đường Đông Ba) cụ Bảng Huy làm quan ở bộ Lễ nên được cấp một gian nhà ở Dãy Trại bên trong cửa Đông Ba. Hai người con trai của cụ Bảng là Nguyễn Sinh Khiêm và Nguyễn Sinh Côn (hay Cung) ở với  cha tại đó. Hai người con của cụ Bảng nhà ở bên trong, ra bên ngoài cửa Đông Ba để học ở trường Pháp Việt Đông Ba rất thuận tiện. Vậy ta có thể cho rằng Bác và người anh cả đã vào học Trường Pháp Việt Đông Ba từ mùa thu năm 1906.

Bác có đỗ bằng Tiêu học không?

Trong lời khai cua ông Nguyễn Tất Đạt với Sogny - Sở Mật Thám Huế ngày 19-3-1920 về người em trai Nguyễn Tất Thành hay Nguyễn Sanh Cung, đã xác nhận rằng Bác đã đỗ bằng Tiểu học “Năm 1908, đỗ bằng Tiểu học và được nhập học trường Quốc Học” (Il obtint son certificat d’ etudes primaires en 1908 et fut admis au Quoc Hoc” (Il obtint son certificat d’études primaires en 1908 et fut admis au Quoc Hoc)[3].                                                                

Bác vào học trường Quốc Học năm nào? Trước đây chưa tìm được tài liệu thành văn nên ghi theo hồi ức của những người đương thời nên có khi viết vào niên khoá 1907-1908, khi thì viết vào đầu năm 1908. Nhưng nay đã tìm được tư liệu thành văn cho biết cụ thể hơn như sau đây.

Tư liệu thành văn đầu tiên về Chủ tịch Hồ Chí Minh này (the first documented fact about Ho Chi Minh’s youth) là bức thư của ông Chouquet - Hiệu trưởng trường Quốc Học Huế viết ngày 7 tháng 8 năm 1908 phúc đáp thư yêu cầu số 526 đề ngày 4 tháng 8 năm 1908 của Khâm sứ Trung Kỳ Silvain Lévecque về lai lịch Nguyễn Sinh Côn (tên của Chủ tịch Hồ Chí Minh lúc theo học tại trường Pháp Việt Đông Ba và trường Quốc Học Huế).

Nội dung bức thư:

 “Hué, le 7 Aout 1908.

Le Directeur du Collège Quochoc,

À  Monsieur le Résident Supérieur  en Annam, Hue.                                                                           

Monsieur le Résident Supérieur,

Comme suite à votre lettre No 526 du 4 Aout

Courant, j’ai l’ honneur de vous faire connaitre qu’ il

sera  possible de recevoir au Quốc-học le nommé

NGUYỄN SINH CÔN, originnaire  de Nghệ An, élève de l’ éco

le Franco-annaite de Thua-thiên.

                                                 Signé Chouquet”[4]

Dịch nghĩa:                     Huế ngày 7 tháng 8 năm 1908,

Tiếp theo thư số 526 đề ngày 4 tháng Tám năm nay của Ngài, tôi hân hạnh báo cho Ngài rõ sẽ có thể tiếp nhận vào trường Quốc Học học sinh có tên Nguyễn Sinh Côn, gốc người Nghệ An, học sinh trường Pháp-Nam tỉnh Thừa Thiên[5]  .

                                                                                                                                                                                      Ký tên Chouquet

Lá thư phúc đáp Khâm sứ Pháp của Hiệu trưởng trường Quốc Học cho biết tháng 8.1908 (Xem ảnh 54), Nguyễn Sinh Côn sẽ được nhận vào trường  Quốc Học. Chứng tỏ Nguyễn Sinh Côn học Quốc Học trong niên khoá 1908-1909. Và, trước đó “anh đã học trường Tiểu học Pháp Việt Đông Ba” 

1.3. Bác có tham gia phong trào kháng thuế năm 1908 ở Trung kỳ không? và có bị đuổi ra khỏi trường Quốc Học không?

Năm 1908, Bác chỉ là một cậu học sinh vừa học xong trường Tiểu học (Pháp Việt Đông Ba). Thế Bác đã có những hành động gì đến nổi viên Khâm sứ Trung kỳ Silvain Lévecque (người đặt vua Duy Tân lên ngôi vào năm 1907) phải quan tâm viết thư cho cấp dưới yêu cầu “báo cáo” về nhân thân của cậu học sinh ấy như thế? Ta chỉ có thể hiểu hành động đó là học sinh Nguyễn Sinh Côn đã tham gia vào cuộc đấu tranh kháng thuế của đồng bào Thừa Thiên hồi tháng 4 năm 1908 như  các bạn học của Bác Hồ đã kể và đã ghi trong tiểu sử chính thức của Bác.

Cuộc kháng thuế của đồng bào Thừa Thiên Huế chính thức diễn ra từ ngày 9 đến ngày 13 tháng 4 năm 1908 (Theo Châu bản triều Duy Tân), đến tháng 7.8.1908 (theo thư của Hiệu trưởng Chouquet) Nguyễn Sinh Côn vẫn còn có thể được nhận vào trường Quốc Học. Điều đó chứng tỏ rằng Nguyễn Sinh Côn không bị đuổi (not expelled) ra khỏi trường Quốc Học vì đã tham gia biểu tình kháng thuế hồi tháng 4 năm 1908.

Không những tham gia biểu tình kháng thuế với dân chúng ngoài đường phố, mà sau đó, trong lúc đang ngồi trong lớp tại trường Quốc Học Nguyễn Sinh Côn và cả người anh của Côn cũng có những lời lẽ đối nghịch với người Pháp. Chuyện ấy vang ra tận quê nhà Nghệ An của anh. Hàng chục năm sau (1920), khi bị Mật thám Pháp bắt đến hỏi về tông tích Nguyễn Sinh Côn, vào ngày 13-2-1920 Lý trưởng làng Kim Liên vẫn còn nhớ và khai với Sở Mật thám Trung kỳ rằng: “Tôi cũng biết rằng [...] hai đứa con trai của ông [Phó bảng Nguyễn Sinh Huy]  học ở trường Quốc Học, Kham anh cả học lớp nhất hoặc năm đầu bậc trung học và Côn con thứ hai học năm thứ 2 hay 3 bậc trung học, khi những sự kiện (kháng thuế) năm 1908 diễn ra ở Huế, hai người này đã có thái độ công khai đối nghịch làm cho Hiệu trưởng của trường nhiều lần phải cảnh cáo nghiêm khắc.” (... J’ai appris que, ses deux garcons faisaitent leurs études au collège Quoc-hoc òu ils étaient l’ainé nommé Kham au cours supérieur 1ère année et le cadet nommé Con au cours complémentaire 2e ou 3e année, que lors des événements de 1908 à Hué, ces deux jeunes gens manifestaient ouvertement des sentiments hostiles, de sorte que le Directeur et de cette école dut, à différente reprises, leur adresser de séveres observation)[6].  

Chúng ta chưa tìm được tư liệu thành văn Bác Hồ lúc học tại trường Quốc Học đã tham gia các hoạt động yêu nước như thế nào, nhưng chắc chắn Bác đã có những biểu hiện chống Pháp từ năm 1909. Ta biết được điều đó qua một tư liệu của Mật thám Pháp được đánh giá là rất quan trọng (renseignement sérieux) do Hội lý Bộ Lại De la Suisse viết từ ngày 8-3-1911. Tài liệu này viết về cụ Phó bảng và những người con của Cụ.. Thông tin có liên quan đến Nguyễn Sinh Cung, De la Suisse viết: “Con trai ông ta, cách đây 2 năm (tức 1911) đã ở một căn hộ ở Đông Ba, đã đột ngột biến mất. Người ta tin là nó ở Nam Kỳ. Nguyễn Sanh Huy sẽ đi gặp nó và bàn bạc với Phan Châu Trinh.” (Son fils qui habitait il y a deux ans un compartiment de Dong Ba, a disparu subite -ment. On le croit en Cochinchine. Nguyên Sanh Huy irait le rejoindre et conférer avec Phan Chau Trinh)[7].     

Như đoạn trên ta đã chứng minh Bác không bị đuổi học sau vụ kháng thuế hồi tháng 4-1908, qua đoạn trích của De la Suisse cho ta có thể nghĩ  Bác biết thái độ chống Pháp của Bác ở trường Quốc Học đã bị thực dân Pháp theo dõi nên Bác đã tự động nghỉ học và ẩn trốn ở Huế trước khi lặng lẽ từ giả Huế.

1.4 Bác rời Huế tháng năm nào?

Như trên đã viết, Bác và người anh theo cụ thân sinh vào Huế và đi học ở trường Pháp Việt Đông Ba đến mùa thu năm 1908 vào học trường Quyốc Học. Cuộc sống của hai người phụ thuộc vào cụ thân sinh. Cho nên, khi chưa có tư liệu thành văn xác nhận Bác và người anh đã có cuộc sống tự lập thì chúng ta có thể nghĩ Bác đã cùng rời Huế với cụ thân sinh vào thời gian cụ thân sinh đi nhận chức tri huyện Bình Khê (Bình Định).

Theo Châu bản triều Duy Tân, trong tờ trình của Bộ Lại ngày 11- 4 năm Duy Tân thứ 3 (29-5-1909) đã đề cập đến sự kiện cụ Phó bảng được bổ nhiệm chức Tri huyện Bình Khê như sau:

«Phụng chiếu tri huyện huyện Bình Khê (Bình Định hiện nay) đang khuyết (do Hồ Tiếu Khanh dính líu tiền nong bị triệt hồi chờ xét) tình ấy đã phái viên hậu bổ Phạm Lê Doãn kiêm tạm.

Bộ tôi chọn trong các người tại chức lâu năm đang được bổ dụng (là các ông trước tác tòng chức hành tẩu bộ Lễ Lê Văn Tường; Trước tác tòng chức Thừa biện bộ Lễ Nguyễn Sinh Huy, biên tu tòng chức hành tẩu bộ Hình - Nguyễn Đình Quang) mười hai ngày trước tháng bẩy  nhóm bàn, tiếp công văn phúc đáp của quí khâm sứ Ki-xô-lô [Groleau] rằng tri huyện Bình Khê y bổ Nguyễn Sinh Huy. Xét trước tác tòng chức Thừa biện bộ lễ Nguyễn Sinh Huy (bốn mươi tám tuổi, người tỉnh Nghệ An, đỗ Phó bảng tháng 4 năm Thành Thái thứ 13 bổ thụ chức kiểm thảo, làm Thừa biện bộ Lễ, thụ chức kiểm thảo, làm Thừa biện bộ Lễ, tháng hai năm Duy Tân thứ 2, thăng chức tu soạn thự trước tác, tháng ba cùng năm sung chức trước tác thực thụ) xin cải bổ chức đồng tri phủ lãnh tri huyện này.

Song viên này hiện đang được phái dụng vào cung vực trường ốc, chờ khi tuần thành sẽ đến nhậm chức, bấy giờ sẽ xin tâu trình, đợi có chiếu chỉ thi hành...

Đoạn trích Châu bản này có hai thông tin cần chú ý:

1. Trước khi được bổ làm Tri huyện Bình Khê, cụ Phó bảng “đang được phái dụng vào công việc trường ốc”. Theo nhiều tài liệu “công việc trường ốc” của cụ Bảng năm ấy là đi giúp Ban giám khảo khoa thi Hương năm Kỷ dậu-Duy Tân thứ 3 (1909) tại Bình Định (do Tham tri bộ Học Đặng Như Vọng là Chủ khảo và Tế tửu Quốc tử giám Trần Tấn Ích làm Phó Chủ khảo).

2. Cụ Phó bảng được bổ nhiệm Tri huyện Bình, chính thức được thông báo qua lời tâu của bộ Lại vào ngày 11- 4 năm Duy Tân thứ 3 (29-5-1909) trong lúc cụ đang được “phái dụng vào công việc trường ốc” tại Bình Định.

Theo Mật văn số 711, Khẩu cung của bà Nguyễn Thị Thanh - chị của Nguyễn Tất Thành, đề ngày 7-5-1920

Bà biết được là năm 1909 cha bà được chỉ định làm giám khảo kỳ thi văn chương Bình Định và cũng năm đó được bổ làm tri huyện Bình Khê, hai người con trai cùng đi với ông”. (Elle apprit que son père avait été désigné en 1909 comme examinateur au concours líttraire de Bình Dinh, puis la même année nommé de tri-huyen de Binh-Khe, ses deux fils se trouvait avec lui).[8]

Kỳ thi Hương ở Bình Định tổ chức vào tháng 4-1909, như vậy Bác đã theo cụ thân sinh và người anh cả rời Huế trước tháng 4-1909.

2. Những vấn đề tiếp tục quan tâm.

2.1. Tiếp tục sưu tập tư liệu thành văn

Bộ hồ sơ mật thám Pháp cung cấp cho chúng ta nhiều sự kiện, mốc thời gian, họ tên các nhân vật có liên quan đến thời niên thiếu của Bác Hồ ở Huế rất quý. Tuy nhiên thông tin trong bộ hồ sơ này cũng bộc lộ nhiều điều mâu thuẫn. Cho nên khi sử dụng phải khảo xét lại những chỗ mâu thuẫn. Sự không thống nhất trong bộ hồ sơ này có nhiều  nguyên nhân: 1. Nhiều sự kiện xảy ra trước năm 1911 nhưng mãi đến sau năm 1920 mới được kể lại, do khúc xạ thời gian nên khó chính xác; 2. Người khai với Mật thám Pháp, đặc biệt là những người thân của Bác như bà Nguyễn Thị Thanh, ông Nguyễn Sinh Khiêm không thể khai thật với địch là Mật thám Pháp; 3. Thông tin do Mật thám Pháp lưu trữ do các mật báo viên của Mật thám thu thập, báo cáo nên không tránh được những thông tin thiếu chính xác. Thận trọng khi sử dụng thông tin trong tập tư liệu của Mật thám Pháp. Để có thể sử dụng tốt tập hồ sơ của Mật thám Pháp phải tiếp tục sưu tập tư liệu thành văn khác.    

2.2. Nghiên cứu tiếp con người, sự kiện, sự vật, và các mối quan hệ của Bác thời gian ở Huế

Chủ tịch Hồ Chí Minh là một lãnh tụ cách mạng quốc gia và quốc tế vĩ đại vì thế viết về lịch sử thời niên thiếu của Bác phải hết sức khoa học, cụ thể. Ngay cả khi viết tiểu thuyết, bút ký. Không thể lấy sự tưởng tượng, hư cấu của người cầm bút rất thiếu thông tin lịch sử ngày nay thay thế cho các công trình nghiên cứu khoa học lịch sử. Do đó cần phải tiếp tục nghiên cứu làm rõ để cung cấp cho các nhà văn, các nhà nghiên cứu về Bác ở nước ngoài:

2.2.1. Hoàn cảnh lịch sử Việt Nam và triều đình Huế thời Thành Thái và Duy Tân;

2.2.2. Những nơi Bác từng sống qua: Nhà 112 Mai Thúc Loan, nhà cụ Sắc ở dạy học ở Dương Nổ, nhà 47 Mai Thúc Loan, trường Pháp Việt Đông Ba, trường Quốc Học Huế;

2.2.3. Các thầy giáo, những người bạn học của Bác ở hai ngôi trường Pháp Việt Đông Ba và Trường Quốc Học Huế;

2.2.4. Cuộc đấu tranh kháng thuế của nhân dân Thừa Thiên Huế tháng 4-1908 cụ thể ra sao. Nơi diễn ra chống thuế, các lãnh tụ, quan lại triều Nguyễn và thực dân Pháp, diễn tiến như thế nào, kết quả ra sao, hậu quả. Đặc biệt về các nhân vật lãnh đạo cuộc kháng thuế.

2.2.5. Có thể khẳng định được “Bác Hồ đã hình thành tư tưởng yêu nước từ những năm tháng học hành và tham gia Phong trào kháng sưu thuế năm 1908” chưa?

2.2.6. Chúng ta rất trân trọng những cây bút tâm huyết đã dành nhiều thời gian nghiên cứu viết về thời niên thiếu của bác Hồ ở Huế. Nhưng đồng thời chúng ta cũng cần phải tranh luận với những người lấy tưởng tượng của mình làm thông tin lịch sử làm sai lệch về kiến thức lịch sử về Bác trong tâm trí người đọc, nhất là các bạn trẻ.

*

*     *

Gần ba mươi năm qua, những sự kiện có liên quan đến Thời niên thiếu của Bác Hồ ở Huế chúng tôi đã giới thiệu trong hàng chục bài báo và vài ba cuốn sách. Cái khó nhất là việc xác định thời gian diễn ra các sự kiện ấy. Và, càng nghiên cứu, càng viết tôi càng thấy mênh mông, còn có quá nhiều vấn đề cần phải làm rõ. Bài tham luận này là một bước tiến mới của tôi. Rất mong được các nhà sử học, các nhà Hồ Chí Minh học quan tâm nghiên cứu bổ túc cho tôi những chỗ còn bất cập.

Cuối năm Đinh Hợi, 2008


(*) HTKH Nghiên cứu xác minh tư liệu và di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh thời kỳ 1890-1911 tại Tp Huế.

[1] Xem Phụ lục 1 sách Đi tìm dấu tích Thời niên thiếu của Bác Hồ ở Huế, Nxb Văn Học HN. 2003, tr. 218-221.

2. Tất cả những trích dẫn Châu bản triều Nguyễn được trích dẫn trong tham luận này đều trích lại của Cao Huy Hùng tác giả bài viết Một số tư liệu về Nguyễn Sinh Sắc qua châu bản triều Nguyễn T/c Huế xưa và nay số 12/1995, tr.42-45.

[3] Document No 15 AOM, SPCE, 364/ Approches Asie 11, Paris 1992, p. 144.

[4] Xem bản gốc tại phần tham khảo.

[5] Tức trường Pháp Việt Đông Ba.

[6] Mật văn số 291, AOM. SPCE 364, Document no 13, Approches Asie 11, Paris 1992, p. 141.

[7] AOM, SPCE, 364, Document 3, Approches Asie 11, Paris 1992, p. 128.

[8] Documents No 18, AOM, SPCE 364, Approches Asie 11, Paris 1992, p.148.

 

 
Thư viện sách
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2010
NXB: Thuận Hóa
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2004
NXB: Thuận Hóa
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2010
NXB: Thuận Hóa
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2009
NXB: NXB Văn học
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2007
NXB: Thuận Hóa
123