Chương kết: Chút tâm tình kính dâng

Viết đến chương kết của cuốn sách tôi bỗng dưng nhớ lại những ngày đầu cầm bút ngồi hàng giờ trước trang giấy mà vẫn chưa biết viết cách nào để có thể thông tin được những tư liệu mới tìm được về thời niên thiếu của Bác Hồ ở Huế. Như tôi đã trình bày trong các chương trước: Viết về Bác đã khó, mà viết về Thời niên thiếu của Bác càng khó hơn. Hình ảnh các ông chủ nhiệm báo, các đồng chí biên tập có trách nhiệm cứ hiện ra trước mắt tôi. Bên tai tôi cứ văng vẳng lời khuyên: “Chà, đề tài này phải thông qua Trung ương mới đăng được. Sao đồng chí không viết đề tài khác, ví dụ như các danh nhân ở địa phương cho dễ? Viết về Bác nhỡ có điều gì sai lầm thì khó gỡ lắm!” Nhiều vị lãnh đạo, nhiều ông chủ nhiệm báo đã trực tiếp khuyên tôi như thế. Để có thể “lách” được sự nghiêm ngặt truyền thống này, tôi đã bắt đầu thông tin tuổi trẻ của Bác ở Huế bằng một bài thơ. Bài Trên Mảnh Đất Bác Đã Sống Qua. Cái quan trọng của việc in bài thơ này là phần chú thích. Cám ơn báo Dân đã in cho tôi bài thơ trên với đầy đủ năm cái chú thích (tháng 5.1978). Không hiểu được ý đồ của tôi, tập san Văn nghệ Bình Trị Thiên đề nghị đăng lại bài thơ với lời yêu cầu bỏ các chú thích nặng nề ấy. Không đạt được ý muốn nên bài thơ ấy chỉ được xuất hiện một lần trên báo Dân thôi.(1)

Phát huy thắng lợi, tôi thử sức công bố các tư liệu của mình qua các Hội nghị khoa học tại các trường Đại học Sư phạm, Câu lạc bộ trí thức, Hội Văn nghệ Bình Trị Thiên. Đồng thời tôi gởi bài đến các báo chí địa phương và Trung ương(2). Các bài báo đi từ hình thức mẩu chuyện đến những ghi chép mang dạng hồi ký và cuối cùng là những bài nghiên cứu khoa học thực sự. Khi các bài báo ra đời và đứng được, tôi được các cơ quan mời đi báo cáo. Từ đó,việc nghiên cứu về đề tài Bác Hồ ở Huế bắt đầu có không khí. Nhiều nhà nghiên cứu sử, nghiên cứu văn học đề cập đến đề tài này.

Cái không khí nghiên cứu, giới thiệu, nói về Thời niên thiếu Bác Hồ tại Huế đã đáp ứng rất kịp thời chủ trương của Trung ương và Tỉnh ủy Bình Trị Thiên thiết lập tại Huế một Phân viện Bảo tàng Hồ Chí Minh. Đầu năm 1979, Ban tổ chức thành lập Phân viện Bảo tàng Hồ Chí Minh tại Huế mời tôi báo cáo công trình nghiên cứu của tôi. Sau một ngày làm việc tôi đã được các nhà nghiên cứu ở Trung ương và Bình Trị Thiên-Huế góp cho nhiều ý kiến quý giá, biểu dương tinh thần làm việc khoa học hăng say của tôi và bổ khuyết cho tôi những sơ hở, những thiếu sót cần phải khắc phục. Một kỷ niệm sâu sắc qua buổi báo cáo này là tôi đã quen thêm được với nhiều nhà nghiên cứu ở các địa phương và Trung ương. Không ngờ qua mối duyên khoa học ấy mà chúng tôi đã kết thân với nhau cùng nhau cộng tác lâu dài trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu khác.

Với sự quan trọng của thời gian Bác Hồ đã ở Huế nên một Phân viện Bảo tàng Hồ Chí Minh đã được thiết lập ở đây. Tôi được ban tổ chức yêu cầu chuẩn bị nội dung phòng Một: Phòng giới thiệu về Thời niên thiếu của Bác Hồ ở Huế. Vì đề tài quá mới, cán bộ khoa học chưa có bao nhiêu để đi xác minh tài liệu, nên bảo tàng chỉ xử dụng được một phần nhỏ trong những gì tôi muốn trưng bày. Tuy thế tôi cũng mừng thầm dù sao công trình nghiên cứu của tôi cũng đã thành công phần nào.

Nhưng không có hoa hồng nào là không có gai. Bên cạnh những kỷ niệm ngọt ngào ấy tôi không thể xoá mờ trong ký ức nhiều nỗi xót xa. Có những lúc tôi đang đứng trong phòng báo cáo khoa học được nhiều tràng vỗ tay tán thưởng thì bên ngoài có nhiều người chưa nghe tôi báo cáo bao giờ tung dư luận: “Tay ấy nghiên cứu và viết về Bác Hồ là có ý đồ chính trị”. Cũng có những lúc tôi đang báo cáo thì bỗng dưng điện tắt, mi-cờ-rô điếc câm tôi phải rán sức nói không mi-cờ-rô cho đến lúc kết thúc. Sau đó tôi mới hay có ”lịnh không cho tôi nói, nhưng người tổ chức thấy công bố cái lịnh ấy có vẻ thiếu lịch sự với người nghe nên chỉ nhẹ nhàng đưa tay kéo cái cầu giao công-tơ điện cho xong chuyện. Thậm chí có hôm Thành ủy Huế - cơ quan tôi phục vụ hơn 18 năm qua (1966- 1984), nhận được những cú điện thoại chất vấn: “Ai cho phép Nguyễn Đắc Xuân đi báo cáo về Thời niên thiếu Bác Hồ? Ai đã duyệt bài báo cáo đó? “Đồng chí Thường vụ Trực Đảng đã đáp: “Chúng tôi có chủ trương khuyến khích các nhà nghiên cứu khoa học, các nhà văn nghiên cứu đề tài này - trong đó có đồng chí Nguyễn Đắc Xuân là cán bộ của chúng tôi. Những tài liệu đồng chí Xuân tìm được chúng tôi đã nghe báo cáo. Về quan điểm lập trường, về phương  pháp nghiên cứu nghiêm túc không có gì sai sót. Còn về giá trị khoa học đến đâu thì đồng chí phải trình bày với quân chúng để quần chúng tham gia ý kiến. Đây là một công trình của cá nhân, nhất là cá nhân đó là một nhà sử học, một Hội viên Hội Nhà Văn Việt Nam. Các đồng chí nghe đồng chí Xuân báo cáo có chi sai sót cần góp ý kiến sửa chữa nhưng không nên làm cho các nhà nghiên cứu, anh em văn nghệ sĩ mất hứng thú, than phiền chúng ta hẹp hòi!”

Phúc cho tôi là người đại diện Thành ủy Huế đã sáng suốt hết lòng ủng hộ tôi trong công việc khó khăn này. Đó là yếu tố quan trọng nhất đã gúp cho tôi vượt được mọi chông gai thử thách trên bước đường nghiên cứu.   

... Ngày 3.6.1982, ông Vũ Kỳ - Phó Viện trưởng Viện Bảo tàng Hồ Chí Minh vào Bình Trị Thiên công tác đã đến nói chuyện với cán bộ Thành phố tại cơ quan Thành ủy Huế. Tôi hân hạnh được lãnh đạo cho phép vào nghe buổi nói chuyện bổ ích này. Trong lúc nói chuyện nhiều lần ông Vũ Kỳ nhắc nhở:

- “Thành ủy Huế có nhiệm vụ phải xác minh các tài liệu có liên quan đến Bác ở Huế. Nên giao cho ban Tuyên giáo, ban Nghiên cứu Lịch sử Đảng, các trường Đại học làm. Tập họp thành một tổ chức, giao cho một hay hai đồng chí phụ trách. Phải có chương trình kế hoạch làm dần từng bước: Năm 1895 làm đến đâu, năm 1990 dứt điểm được những vấn đề gì phải phấn đấu thực hiện cho được. Thời gian Bác Hồ ở Huế là một niềm tự hào, một vinh dự của Huế. Nghiên cứu về Bác Hồ có khó khăn, có khó khăn mới vinh dự. Không khó khăn không bao giờ vinh dự. Không ai thay cho Thành ủy Huế làm việc này. Tôi đã giao cho Bảo tàng Hồ Chí Minh làm việc này nhưng chưa làm được. Thành ủy phải thấy như thế mà lảnh lấy trách nhiệm. Sau này, tất cả những tài liệu về Bác Hồ ở Huế nếu chưa có Thành ủy xác nhận thì chưa được công nhận. (Lược ghi trong băng ghi âm).

Là một người nghiên cứu và viết về Bác bảy tám năm nay, lại là một cán bộ trong cơ quan Thành ủy Huế tôi rất sung sướng khi được nghe những lời nhắc nhủ ấy. Tôi củng cố thêm vào lòng tin công việc làm của mình là đúng đắn, và từ đó tôi loại bỏ được ra khỏi lòng mình những dư luận của những người có định kiến xấu.

Ông Vũ Kỳ vào Huế công tác lần ấy đã để lại cho tôi một kỷ niệm sâu sắc.

Theo chương trình dự định, sau buổi nói chuyện, lãnh đạo Thành ủy sẽ mời ông ở lại dùng cơm trưa với những món ăn nấu theo lối Huế. Không ngờ đồng hồ mới chỉ 9 giờ, buổi nói chuyện đã kết thúc một cách thú vị. Để lấp khoảng trống trước bữa cơm, các đồng chí lãnh đạo Thành ủy bảo tôi vào phòng khách tiếp chuyện ông Vũ Kỳ. Sau khi nghe giới thiệu đồng chí Vũ Kỳ chỉ tôi và hỏi một cách khó hiểu:

- “Tôi nghe cậu đi khỏi Huế đây rồi sao bây giờ lại có mặt ở đây?”

Tôi đoán chừng có người nào đó không muốn ông Vũ Kỳ gặp tôi nên đã báo cáo tôi đi khỏi Huế. Đối với tôi những chuyện đó không có gì lạ! Biết thế nên tôi nói chống chế:

- “Dạ thưa anh, tôi định đi nhưng vì công việc nên chưa đi!”

Ông Vũ Kỳ giục:

- “Thế thì cậu nói cho mình nghe những gì cậu đã nghiên cứu được nào?”

Tôi từ chối:

- “Dạ tôi không chuẩn bị để báo cáo nên tôi không dám trình bày! Xin anh cho khi khác!”

Ông Vũ Kỳ khoác tay phản đối và cuối cùng tôi phải nói”bộ” không một cuốn sổ tay, không một tờ giấy nào trước mặt.

Ông Vũ Kỳ ngồi lặng thinh nghe tôi nói. Khoảng 11 giờ trưa ông chí Chủ tịch xã Phú Mậu - nguyên là thanh niên xung phong của ông chí Vũ Kỳ trong thời gian chống Pháp, mấy mươi năm qua chưa có dịp gặp, hôm nay xin vào thăm. Ông chí Vũ Kỳ nhờ người ra bảo:

- “Tôi sẽ về thăm anh ở nhà, còn bây giờ tôi bận làm việc! Mong anh thông cảm!”

Sau đó Thành ủy mời ông Vũ Kỳ lên gác mời cơm trưa, ông lại xin hẹn nghe xong câu chuyện rồi mới ăn.

Tôi nhận thấy câu chuyện của mình làm phiền cho nhiều người quá, tôi phải tự xin chấm dứt và hẹn khi khác. Ông Vũ Kỳ đã đề nghị Thành ủy cho phép tôi được làm việc tiếp với ông và sẽ hoãn lại ngày lên Tây Nguyên đã dự định vào ngày hôm sau.

*

*    *

Tôi đưa ông chí Vũ Kỳ đi thực tế “xuống” những nơi Bác đã sống qua, đến gặp một số nhân chứng còn nhớ chuyện cũ và cuối cùng tôi trình bày với ông thêm một số tư liệu, hình ảnh băng ghi âm tôi đã thu thập được cùng những bài báo tôi đã viết và in ở hai miền Nam Bắc.

Sau gần hai ngày làm việc, ông chí Vũ Kỳ chỉ hỏi thêm những vấn đề tôi trình bày chưa rõ, ông không hề bình luận điều gì. Trông ông có vẻ trầm mặc khác với những lúc nói chuyện hoạt bát với cái giọng châm biếm dí dỏm thường ngày. Lúc chia tay ông chỉ bảo tôi:

- “Anh thành công trong việc khó khăn này, không những vì anh có nhiệt tình, có phương pháp làm việc mà điều chính yếu là anh được quần chúng ở Huế đây ủng hộ tin cậy anh. Cán bộ của tôi khó hội đủ được những điều kiện ấy khi bắt tay vào nghiên cứu đề tài này ở Huế. Chúc anh thành công hơn nữa. Vì sự nghiệp nghiên cứu về Bác, chúng ta sẽ còn gặp nhau. Gửi lời thăm chị và các cháu!”

Lời chia tay của ông Vũ Kỳ rất mát mẽ, nhưng trong lòng tôi chưa hết bâng khuâng. Tôi chờ đợi những lời góp ý rất xác đáng của ông, nhưng chưa có. Tôi xem như những ngày làm việc với ông Vũ Kỳ vừa qua chỉ mới đạt được một nửa kết quả.

Rồi như thường lệ, tôi mang tài liệu về, nhanh chóng dẹp vào một góc nhà để tiếp tục cuộc sống thực tế của một người cán bộ bình thường vào những buổi trưa... mua rau, chẻ củi, thổi lửa nấu cơm và chăm sóc con cái.

Tôi đang loay hoay với cái bếp củi tươi khói mù, cái lưng trần nhể nhại mồ hôi trước dãy nhà ngang nhà 16 Lý Thường Kiệt. Nhà cửa chật chội, các cháu nhỏ của tôi bày biện đồ chơi giữa nhà làm cho tôi càng thêm bực bội. Tôi định quát cho các cháu một trận thì bỗng nhiên rù rù một chiếc com-măng-ca bóng nhoáng đến đổ xịch trước hiên. Ông Vũ Kỳ mặc cặp bà-ba nâu nhanh nhẹn mở cửa xe bước xuống. Nhà tôi đang khệ nệ mang cái bụng sắp sinh cháu thứ ba thấy khách đến vội vàng đi dọn nhà cửa cho gọn gàng. Ông Vũ Kỳ vào nhà, theo sau ông chỉ có một cán bộ của Bảo tàng Hồ Chí Minh. Nhà tôi chào khách với đôi mắt khó hiểu. Ông Kỳ biết ý:

- “Chị trông tôi có vẻ lạ phải không?”

Nhà tôi đáp có vẻ thẹn thùng vì khách nói đúng ý nghĩ của mình:

- “Thấy bác mặc áo bà-ba giống như Bác Hồ nên cháu thấy lạ!”

Ông Vũ Kỳ cười khì khì:

- “Tôi là cán bộ của Bác Hồ, làm việc tại Bảo tàng Hồ Chí Minh. Lúc Bác sinh thời tôi ở gần Bác nên có lẽ vì thế có chịu ảnh hưởng của Bác. Sau hai hôm làm việc với anh Xuân, trưa nay tôi thay mặt cho Bảo tàng đến cám ơn anh chị đã nhiệt tình để một thời gian quan trọng của đời mình sưu tầm nghiên cứu về Bác Hồ.”-Nói đến đó bất chợt ông thấy đống tài liệu tôi vừa mang về để trong góc nhà, ông tỏ ra khó chịu rồi đưa mắt nhìn kỹ vào chỗ ăn ở chật hẹp của chúng tôi nói tiếp với giọng không được vui: “Nhưng đến đây tôi thấy không yên tâm. Tôi không ngờ anh chị lại sống trong hoàn cảnh thiếu điều kiện như thế này!”

Tôi nói chống chế:

- “Dạ thưa anh, như thế đấy nhưng em vẫn còn thuận lợi hơn nhiều anh em văn nghệ sĩ khác!”

Ông Vũ Kỳ chỉ tay vào đống tài liệu nằm trong góc nhà của tôi:

- “Sự tích lũy của anh, tài liệu anh đã sưu tập được là tài sản của anh nhưng cũng có giá trị đối với quốc gia(3). Chúng tôi có tiền cũng không có thể bỏ ra mua được. Thiếu điều kiện làm việc, trong nhà lại không có một cái bàn ngồi viết thì làm sao anh phát huy được khả năng làm việc của anh? Tài liệu được bảo quản một cách cẩu thả như thế nhỡ ra có một mồi lửa của một kẻ xấu thì làm sao cứu vãn được? Anh cũng nên nhớ chín mươi chín người kính yêu Bác Hồ chắc gì người thứ một trăm vì hận thù giai cấp họ lại không nghĩ ngược lại?”

Tôi nhìn ông Vũ Kỳ không đáp được một lời. Nói xong ông Vũ Kỳ cũng ngồi trầm ngâm. Có lẽ thấy vợ chồng chúng tôi không vui nên ông đổi giọng nói thật giòn giả với những tiếng cười hi hi hết sức lạc quan:

- “Bác Hồ ra đi để lại cho chúng ta một sự nghiệp cách mạng rất vẻ vang, nhưng tài sản riêng của Bác thì không có gì. Cho nên hôm nay tôi muốn thưởng cho anh chị thì cũng không biết thưởng gì”. Ông vừa nói vừa lục soạn trong cặp da lấy ra cầm trong tay một cái Huy hiệu màu vàng sáng chói. Ông nhìn cái Huy hiệu và nói tiếp với chúng tôi: “Khi anh hùng Phạm Tuân bay lên vũ trụ chúng tôi có làm riêng để tặng cho anh một cái Huy hiệu Bác Hồ, luôn tiện chúng tôi có làm thêm mấy cái. Anh chị kính yêu Bác Hồ đã dành một quãng đời quý báu của mình để nghiên cứu và viết về Bác. Vậy chúng tôi xin tặng anh chị một cái Huy hiệu Bác Hồ như chúng tôi đã tặng cho anh Phạm Tuân!”

Ôi, thật là bất ngờ. Trong đời chúng tôi chưa một lần được vinh dự đến thế. Không ai bảo ai, hai vợ chồng chúng tôi cùng đứng dậy và cũng không ai bảo tự nhiên hai cháu nhỏ của chúng tôi cũng chen vào đứng trước mặt cha mẹ để chờ đón ông Vũ Kỳ gắn cái Huy hiệu của Bác lên ngực tôi.

- “Xin cám ơn Viện Bảo tàng Hồ Chí Minh, xin cảm ơn anh!”

Vì đột ngột quá nên chúng tôi không nói được gì thêm.

Ông Vũ Kỳ nói tiếp:

- “Chúng tôi không có tiền. Nhưng chúng tôi có thể giúp cho anh chị cơ hội để có tiền mà tiếp tục nghiên cứu. Anh hãy sưu tập tất cả những bài anh đã viết về Bác Hồ, biên tập lại và giao cho tôi. Tôi sẽ giới thiệu với các nhà xuất bản. Hiện nay người đọc, người nghiên cứu đang cần những loại bài như thế!”

Nghe được xuất bản tôi mừng lắm. Nhưng nếu được xuất bản một tập truyện ngắn thì tôi bằng lòng nộp bản thảo ngay. Nhưng vì đây là một tác phẩm nghiên cứu khoa học về Bác tôi không dám nhận lời.

- “Thưa anh, em đã viết hàng chục bài báo. Nhưng đó chỉ là những thông tin rời rạc, nhiều chỗ còn non nớt thiếu sót, nhiều chỗ có ý thăm dò bạn đọc nên không thể đưa vào sách được. Xin cám ơn anh.”

- “Thế thì làm sao?” - Ông Vũ Kỳ khó hiểu.

- “Nếu Viện yêu cầu em sẽ hoàn thành cuốn sách em đã khởi thảo cách đây ba năm. Nếu có sự khuyến khích và giúp đỡ của anh em sẽ nạp bản thảo để ra mắt bạn đọc vào năm Bác 95 tuổi.”

- “Thế thì tốt quá! Cố gắng làm việc thế nào cũng được đền bù. Tôi chờ đó. Chắc chắn nghe!”

Ông Vũ Kỳ nắm chặt tay tôi hồi lâu.

Cuốn sách này hoàn thành để đáp lại thịnh tình của bạn đọc, trong đó có ông Vũ Kỳ với những lời hứa hẹn sắc son năm ấy.                     

Huế, 29.9.1983


(1) Xem Phụ lục 2.

(2) Xem danh sách những bài báo đã đăng của Nguyễn Đắc Xuân kê trong phần Phụ Lục.

(3) Một số lớn tài liệu Thời niên thiếu của Bác Hồ ở Huế tôi đã gởi tặng để lưu trữ tại Bảo tàng Thành phố Huế. NĐX

 

 
Thư viện sách
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2010
NXB: Thuận Hóa
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2004
NXB: Thuận Hóa
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2010
NXB: Thuận Hóa
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2009
NXB: NXB Văn học
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2007
NXB: Thuận Hóa
123