Chương 12: Giã từ Kinh đô Huế

Việc anh Thành và người anh của anh là Hổ (tức Nguyễn Tất Đạt) đứng về phía đồng bào chống thuế đã đưa đến một hậu quả không những rất xấu đối với hai anh em của anh mà còn liên lụy đến ông Phó bảng.

Trong hồ sơ mật của Mật thám Pháp theo dõi ông Huy có đoạn viết:

Trong những ngày ở Trung kỳ cá nhân ông Nguyễn Sinh Huy chưa bị tình nghi. Ông bị khiển trách do hành vi của hai người con trai ông đang theo học trường Quốc Học và đã nói năng phát biểu trước mặt thầy giáo những lời lẽ chống Pháp nhân các cuộc biểu tình của dân chúng năm 1908.”(1)

Đọc đoạn trích dẫn này đăng lại trên báo có người đã hỏi tôi:

- “Vì hạnh kiểm của hai người con trai tại trường Quốc Học mà ông Nguyễn Sinh Huy đã bị kỷ luật. Vậy ông đã bị kỷ luật gì?”

Tôi chưa kịp trả lời thì bạn đã hỏi thắt thêm:

- “Hay chính là kỷ luật ông đã bị bãi chức Tri huyện Bình khê như nhiều tài liệu chính thức đã công bố?”

Nếu như viết tiểu thuyết về Bác thì có thể xin miễn trả lời câu hỏi này. Vì có ý định tìm hiểu cuộc đời đích thực của Bác nên tôi không thể né tránh nó được.

Tài liệu cũ nhất nói về sự kiên ông Huy bị “kỷ luật” chính là sách “Quốc Triều Đăng Khoa Lục của cụ Cao Xuân Dục viết dưới thời Duy Tân: Nguyên văn như sau:

 “Nguyễn Sinh Huy, tên cũ là Sắc. Quán xã Kim Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Thi Hội trúng vào hạng lấy rộng (docteur suppléant) sinh năm Nhâm tuất (1862), 40 tuổi. Trúng cử nhân khoa Giáp ngọ (1894). Chức tri huyện Bình khê bị triệt hồi.(2)

Hai tài liệu gốc này cho biết:

- Hạnh kiểm “xấu” của hai người con trai ông Huy tại trường Quốc Học diễn ra từ mùa hè năm 1908 nhưng theo tài liệu khác của Mật thám Pháp cho biết ông Phó bảng đi nhậm chức Tri huyện huyện Bình Khê vào tháng 5 năm 1909 và bị cách chức vào tháng Giêng năm 1910. Hai sự kiện cách nhau quá xa (từ tháng 4- 1908 đến 1-1910) cho phép chúng ta trả lời rằng ông Huy bị cách chức tri huyện không có liên quan gì đến việc hai người con trai của cụ tham gia chống thuế cả.

- Thế thì hai người con đã gây cho ông bị kỷ luật gì?

Tôi ước đoán rằng: Trước kia thực dân phong kiến không theo dõi ông Huy vì ông Huy là bạn đồng khoa với Phan Chu Trinh mà không đứng trong các phong trào chịu ảnh hưởng của Phan Chu Trinh. Ngược lại, ông còn ngồi vào cái ghế Thừa biện bộ Lễ thay Phan Chu Trinh. Thế thì dưới con mắt của bọn Mật thám Pháp, ông Huy đã có một thái độ chính trị rõ ràng. Nhưng khi phong trào chống thuế nổ ra ông Huy không ra mặt tham gia, nhưng hai người con tham gia và hai người con đã có những lời lẽ chống Pháp trước mặt người Pháp. Có lẽ thực dân Pháp đã nhận định: “Ông Huy là người ném đá giấu tay” và chúng đã vin vào cái cớ “hạnh kiểm xấu” của hai người con trai ông mà khiển trách ông (từ trong nguyên bản: réprimander). Hậu quả của sự khiển trách ấy là trục xuất khéo ông Huy ra khỏi Kinh đô và “an trí” ông tại một nơi thâm sơn cùng cốc cho yên tâm. Chỗ đó chính là huyện Bình Khê.

Đối với nhà Nguyễn, Bình Khê dưới chân đèo An Khê là quê hương của “ngụy Tây Sơn”. Từ ngày giành được giang sơn trong tay Quang Toản, nhà Nguyễn đã xử dụng đất Bình Khê để giam cầm trộm cướp, những người bất mãn đối lập với chế độ. Kinh tế ở đây không được mở mang, đời sống văn hoá thấp kém hằng tuần lễ mới có một lần liên lạc với thủ phủ Bình Định(3).

Cử đi làm tri huyện Bình Khê, trên danh nghĩa lương của ông được nâng lên ba bậc(4) nhưng trong thực tế ông đã bị tước hết những tiên nghi ở Kinh đô. Lên Bình Khê (tháng 5 năm 1909) nếu ông không phải tự bỏ trốn vì đời sống kinh tế ở đó quá khó khăn, ông không bị bọn trộm cướp đang bị giam cầm ở đó nổi dậy giết chết thì cũng sẽ bị cách chức vì không hoàn thành được nhiệm vụ. Và quả nhiên ông đã bị “triệt hồi” vào tháng Giêng năm 1910. Tổng cộng thời gian cụ làm tri huyện chỉ ước chừng 8 tháng. Qua những lần trao đổi khoa học với các nhà nghiên cứu, qua thư từ của bạn bè, qua tiếp xúc sau những lần báo cáo về Bác, tôi đã nhận được hàng chục câu hỏi hóc búa. Có câu tôi trả lời được ngay, có câu tôi phải nghiên cứu thêm trước khi trả lời, có câu tôi chỉ xin ước đoán và có câu tôi phải xếp vào loại “chờ nghiên cứu”. Nhân đây tôi xin chép lại các câu hỏi của các bạn và những câu trả lời của tôi:

1. Sau khi thôi học tại trường Quốc Học thì Bác ở đâu?

- Khi làm Thừa biện bộ Lễ cụ Phó bảng được Triều đình cấp cho một gian nhà ở dãy Trại đường Đông Ba (xem chương VII). Mùa hè năm 1908 cụ Phó bảng vẫn còn ở Huế (như trên đã nêu) điều đó có nghĩa là gia đình Bác vẫn còn ở dãy Trại. Nhưng cũng có nhiều người viết về Bác, đọc bài hồi ký của ông Lê Thanh Cảnh(5) và đồng ý với ông Cảnh cho rằng Bác ở tại Quán Ao hồ(6) (nơi đây đã xây dựng trường PTCS Phú Cát ngày nay) dành cho học sinh Nghệ Tĩnh trọ học và gần Mai Viên của ông Thượng thư Đào Tấn. Tôi không tìm được chứng liệu để bác bỏ hoặc khẳng định điều đó. Tôi nhờ Bác Lê Viết Triết (con trai ông Quản Nghiêm - nhà ở sát cạnh Dãy trại đường Đông Ba của Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Huy) góp ý kiến. Bác Triết bảo:

- “Là lớp người hậu sinh làm sao tôi có thể nói đúng hay sai được! Như có lần tôi đã kể với anh, những điều tôi biết về gia đình cụ Phó bảng đều do cha mẹ tôi kể hoặc cha mẹ tôi nói chuyện với cô Thanh trong thời gian cô ở trong nhà. Theo tôi biết lúc trước cụ Huy hay uống rượu, nhiều bữa say không về nhà được. Cụ lại bất mãn với chế độ nên đôi khi cụ bỏ cả công ăn việc làm, bỏ phế cả việc gia đình tới đâu hay đó.”-Bác Triết nhìn tôi cười - “Nói rứa không biết có phạm chi Bác Hồ không?”

- “Bác Hồ được tượng trưng là một đoá hoa sen” - Tôi đáp - “Chúng ta không được bôi bùn lên hoa sen nhưng cũng không nên vì hoa sen cao quí rồi bốc thơm luôn cho cả nước hồ sen. Nhớ sao, xin bác cứ kể vậy. Muốn đi đến sự thực còn có sự khảo chứng của ngành sử học nữa chứ, đâu phải ta nói gì sử học cũng tin cả đâu!”

Bác Triết kể tiếp: - “Vì hoàn cảnh đó mà có lẽ hai bác Hổ và Côn phải qua ở nhờ Quán Ao hồ để tiếp tục ăn học. Tôi nghe cụ tôi nói cái quán ấy đều có trợ cấp của Hội Đồng châu. Hai bác qua Quán Ao hồ để ăn học chứ nhà chính vẫn ở dãy Trại đường Đông Ba.”

Tôi thấy cách giải thích của bác Triết có lý để có thể từ đầu mối đó nghiên cứu cụ thể hơn.

2. Thái độ của ông Phó bảng đối với việc hai anh em Hổ Côn tham gia Phong trào chống Thuế như thế nào?

Tôi chưa tìm được một nhân chứng, hoặc một tài liệu nào cho biết ông Phó bảng đã tham gia các phong trào yêu nước ở Huế đã xảy ra hồi đầu thế kỷ XX cả. Căn cứ vào hành động ông Phó bảng chịu ngồi vào cái ghế Thừa biện của ông Phan Chu Trinh ở bộ Lễ (cho dù là để được yên thân nuôi dạy con cái) và hành động ông chịu đi làm tri huyện Bình Khê giữa lúc những bạn đồng hương, bạn đồng khoa của ông lên đường vào tù Côn Đảo vì yêu nước - Tôi có cảm giác ông Phó bảng đã đứng ngoài các cuộc đấu tranh. Và có lẽ vì thế ông đã không bằng lòng việc các con ông tham gia Phong trào chống thuế. Vì đấu tranh như thế theo ông, rồi nó cũng chẳng đi đến đâu. Phải chăng đó cũng là một lý do khiến cho hai anh em Hổ Côn phải xa cha sau những ngày đã tham gia tranh đấu. Nếu  đúng như thế thì ông Lê Thanh Cảnh đã có lý khi nhớ lại lời rỉ tai cuả  anh Hổ với cụ Cảnh năm ấy:

- “Gia đình không bằng lòng về việc anh Côn. Cho đi học mà để cho người ta đuổi thì thôi, từ nay Côn phải tự túc lo lấy thân.”(7)

3. Trước khi rời Huế vào các tỉnh phía Nam, Bác Hồ có về thăm quê lần cuối không?

- Theo những tài liệu chính thức thì chưa ai đặt câu hỏi này. Tất cả những tài liệu chính thức và chưa chính thức đều yên chí là: “Vào khoảng mùa hè năm 1908, Chủ tịch Hồ Chí Minh tự thôi học, rời Huế đi vào Nam.”(8)

Nghiên cứu các tài liệu chính thức tôi thấy thời gian từ khi Bác thôi học (1908) cho đến lúc Người vào dạy trường Dục Thanh (đầu năm 1910) đến gần hai năm. Thời gian gần hai năm đó Bác làm gì và đi đâu? Có bao nhiêu sự kiện đã xảy ra với Bác trong thời gian ấy. Nếu lược qua giai đoạn này chắc chắn sẽ thiếu sót khi nghiên cứu đến những quyết định của Bác sau đó. Và nếu bỏ qua thì làm sao có thể nói rằng đó là viết về cuộc đời thực của Bác? Tôi phải lần mò tìm tài liệu để lấp đầy khoảng thời gian này.

Hồi ký của ông Lê Thanh Cảnh (chưa có điều kiện xác minh) cho biết: “Sau khi anh Côn bị đuổi học (?), mất học bổng, anh phải tự túc lo lấy thân”, bạn của Côn hứa sẽ xin cho hai anh em Hổ và Côn đi làm ở sở vôi Long Thọ của Bogaert hoặc sở cỏ may của Cosserat. Nhưng anh Côn cho biết bằng tiểu học của anh đề tên Côn-mà cái tên này thì đang bị lùng bắt, anh ở lại Huế kiếm ăn không tiện, anh phải tạm lánh đi nơi khác.”(9)

Thế thì anh Côn đi đâu?

- Vào ngay các tỉnh phía Nam để tìm cha? Không phải.Vì như lập luận và tài liệu chứng minh ở trên, lúc đó ông Phó bảng vẫn còn ở Huế. Thế không vào các tỉnh phía Nam vậy phải chăng anh đã ra Bắc để thăm quê?

Vì muốn trả lời câu hỏi đó tôi đã rất lưu ý đoạn hồi ký ghi sau của đồng chí Hồ Sĩ Thản (ủy viên thuờng vụ Tỉnh ủy BTT.)(10) Nhớ lại một lần được gặp Bác, đồng chí Hồ Sĩ Thản kể:

“Bác dắt tôi vào phòng.

- Hút thuốc lá chú! - Bác mời, tay Bác mở hộp thuốc lá thơm đẩy đến trước mặt tôi.

- Dạ! - Miệng tôi (Hồ Sĩ Thản) dạ nhưng tay tôi vẫn để yên trên bàn. Tôi nhìn Bác quên cả hút thuốc.

- Chú quê huyện nào? - Bác hỏi.

- Dạ, quê cháu ở Cam Lộ, thưa Bác! - Tôi đáp.

Vầng trán Bác hơi nhíu lại. Thấy vậy tôi lo quá. Chắc có điều gì Bác khiển trách đây chăng! Bổng đầu Bác hơi gật gật, miệng Bác tươi cười: - “Bác nhớ ra rồi, Hổi Bác mười bảy, mười tám tuổi, Bác có đi qua Quảng Trị, không biết ở Gio Linh chỗ đường núi ngong đi ngoạnh lại, đó là chỗ nào, hở chú?”

Tôi sung sướng trả lời:

- “Dạ… Thưa Bác đó là Ba dốc-Chợ Cầu!”

- “Đúng, đúng Ba dốc-Chợ Cầu” - Bác vui vẻ nhắc lại.”

Mẫu chuyện trên cho phép chúng ta đặt giả thiết:

- “Trước khi vào các tỉnh phía Nam, Bác đã đi qua Quảng Trị, để trở về thăm quê hương Nghệ An.”

Để chứng minh, tôi (NĐX) xin dẫn một số thông tin nữa.

Đồng chí Đào Phương Nguyên trước kia làm báo Dân, sau chuyển qua (1980) công tác tại đài truyền hình Huế (nay đã hưu trí) biết tôi đang theo đuổi đề tài về Bác, anh đã giới thiệu tôi với bà Hoàng Thị Muôn (nay đã 90 tuổi) ở xã Triệu Độ (huyện Triệu Hải, Quảng Trị). Bà Muôn có con trai và con rể đi tập kết công tác tại Khu bốn. Sau ngày giải phóng tỉnh Quảng Trị năm 1972, bà Muôn được ra miền Bắc thăm con và được con đưa đi tham quan bảo tàng Kim Liên. Khi bà Muôn được nhìn thấy ảnh Bác thời trẻ, bà đã xúc động kêu lên:

- “Anh Côn đây này! Năm Mậu thân kháng thuế anh đi cùng mạ  một chuyến đò ra Quảng Trị để về Nghệ An. Anh Côn chính là cụ Hồ thật sao?”

Từ đó các anh con trai và con rể bà Muôn tìm cách nhắc nhở bà Muôn nhớ lại chuyện xưa và kể lại cho con cháu nghe. Khi gặp bà, bà cho tôi biết năm Mậu thân (1908) bà đi theo bạn gặt vào gặt thuê cho các nhà quan ở Huế. Bất ngờ cuộc chống thuế xảy ra, bạn gặt sợ quá bỏ về. Cùng đi một chuyến đò này có các học sinh Quảng Trị, Nghệ Tĩnh có liên quan đến cuộc chống thuế bỏ trốn về quê. Trong số học sinh đó có anh Côn là người hoạt bát, sống chan hòa với anh chị em bạn gặt nhất. Vì thế, dù gần anh chưa trọn hai ngày mà hàng chục năm sau chị em bạn gặt vẫn nhớ và nhắc đến anh.

Câu chuyện của bà Muôn một lần nữa xác nhận cho cái giả thuyết của tôi có khả năng trở thành sự thực.

Tôi tiếp tục theo dõi.

Năm 1957 trong dịp về thăm và nói chuyện với đồng bào Nghệ Tĩnh, Bác có nói:

- “Quê hương nghĩa nặng tình cao

Năm mươi năm ấy biết bao nhiêu tình”(11)

Mời bạn đọc làm một phép toán trừ:

1957-50 =1907

Như thế Bác xa Nghệ Tĩnh vào khoảng 1907 hoặc 1908 (xin chấp nhận sai số 01).

Ba chứng liệu trên ở ba nguồn khác nhau chứng tỏ giả thuyết của tôi nêu trên có thể tin được. Tháng 10.1979, ông Trần Minh Siêu cán bộ nghiên cứu của Bảo tàng Kim Liên vào Huế công tác, trao đổi thông tin lịch sử, tôi có dịp trình bày với ông về giả thuyết và những chứng liệu nêu trên. Nghe xong ông Siêu đáp:

- “Cũng có lần tôi được biết sau vụ chống thuế ở Huế Bác có về quê cùng một chuyến với ông Trần Hữu Duệ-cháu cụ Võ Phương Trứ(12), nếu trí nhớ của đồng chí Hồ Sĩ Thản và bà Hoàng Thị Muôn tốt thì ta có thể xác định trước khi Bác vào các tỉnh phía Nam, Bác đã trở về thăm quê  vào cuối năm 1908”.

Như thế sau khi ra khỏi trường Quốc Học, anh Côn nấn ná ở Huế ít lâu rồi trở về thăm quê Nghệ Tĩnh. Ông Nguyễn Tài Tư  (tức Thiếu Lăng Quân) kể lại lời bà Thanh cũng xác nhận như thế:

- “Trong năm 1908 Bác con có trở về Nghệ An.”

Có lẽ vì thế mà Ban Sử Đảng Nghệ Tĩnh đã viết:

- “Hơn một năm sau ngày bị đuổi khỏi trường Quốc Học-Huế anh Thành (tức Côn) mới đến tỉnh Bình Định”(13)

3. Bác vào các tỉnh phía Nam với ai? Và bằng phương tiện gì?

Ngày 15.12.1906 Thực dân Pháp đã bắt đầu khai thác đoạn đường xe lửa Huế-Đà Nẵng (dài 104 km)(14) có lẽ anh Côn đã rời Huế bằng tàu hỏa. Anh không thể đi bộ như một số sách báo thiếu căn cứ đã viết. Đã có xe lửa rồi thì vì lẽ gì anh Côn phải đi xe ngựa, đi bộ? Tiền tàu hỏa có thể đắt (theo ông Nguyễn Đóa - nguyên Phó Chủ tịch nước Cộng hòa Miền nam Việt Nam, cho biết là 8 hào) nhưng chắc chắn nó cũng không hơn gì mấy so với số tiền ăn đường của một người đi bộ. Bộ hành, nhất là người đi buôn bán, khi đã có tàu rồi thì họ dại gì mà phải gồng gánh mang vác hay nhúc nhắc đi xe ngựa? Như thế lúc ấy anh Côn có muốn đi bộ cũng không thể đi được, vì có ai đồng hành đâu nữa mà đi!

Bác đã đi với ai?

- Thời điểm Bác xa Huế (khoảng đầu năm 1909) cũng không cách xa thời điểm cụ Phó bảng xa Huế. Tôi nghĩ rằng Bác đã đi vào các tỉnh phía Nam cùng lúc với cụ Phó bảng.

(Bổ sung 8.2001): Sau hơn hai mươi năm chờ đợi, gần đây tôi mới chứng minh được điều dự đoán của tôi.

Theo tài liệu sồ 2 : Thư của cụ Nguyễn Sinh Huy gửi cho Khâm sứ Trung kỳ vào tháng Giêng năm 1911, thì cụ Huy “được bổ làm Tri huyện Bình khê tháng 5.1909 và... bị bãi chức Tháng Giêng 1910

Theo tài liệu số 18, khẩu cung của bà Nguyễn Thị Thanh khai với sở Mật Thám Trung Kỳ (mật văn số 711) vào tháng 5.1920 và được bọn mật thám Pháp tóm lại rằng: “Năm 1909 thân phụ của bà được chỉ định làm giám khảo kỳ thi Hương tại Bình Định và cũng năm đó được bổ làm tri huyện Bình Khê, hai người con trai cùng đi với ông thân sinh. Sau 7 hay 8 tháng, ông Nguyễn Sinh Huy bị bãi chức vì thói say rượu và trở về Huế, năm 1910 với con trai lớn Nguyễn Tất Đạt trong khi đó Nguyễn Tất Thành ở lại Bình Định rồi vô làm trợ giáo tại trường Dục Thanh.”

Hai đoạn tin mật này giúp cho chúng ta làm rõ được 3 sự việc:

1. Năm 1909, cụ Nguyễn Sinh Sắc trên đường đi làm Tri huyện Bình Khê đã được kết hợp làm Giám khảo kỳ thi Hương ở Bình Định năm 1909.  Để có thể kết hợp làm giám khảo kỳ thi Hương năm 1909 thì ông Sắc phải cùng với hai người con rời Huế vào đầu năm 1909.

2. Hai người con trai là Nguyễn Tất Đạt và Nguyễn Tất Thành cùng đi với cụ tức là Nguyễn Tất Thành đã rời Huế vào đầu năm 1909;

3. Sau khi bị bãi chức (1.1910), cụ Sắc và Nguyễn Tất Đạt về Huế(15) còn Nguyễn Tất Thành ở lại Bình Định rồi vô làm trợ giáo tại trường Dục Thanh.”


(1) Nguyên văn:Personnement, Nguyễn Sinh Huy n’a jamais été suspecté pendant son séjour en An-nam. Il fut réprimandé en raison de la conduite de ces deux fils, alors élève au collège Quốc Học qui avaient tenu devant leurs maitres des propos anti-francais à l’occasion des manifestations populaires en 1908” - Tài liệu được ghi ngày 12.11.1923 tờ A 37081 Toà Khâm sứ Trung Kỳ C 279 (Tài liệu của Bảo tàng Hồ Chí Minh)

(2) Cao Xuân Dục, Sđd, tr.234.

(3) Theo Đại Nam Nhất Thống Chí - Tỉnh Bình Định.

(4) Theo Quan Sự Cẩm Nang của Ph. H.L thì Thừa biện là bát phẩm (8.-1), tri huyện là tùng lục phẩm (6-2).

(5) Tập san Hoài Niệm Quốc Học, số 2, tr.37.

(6) Một cơ sở xã hội của Hội Đồng Châu Nghệ Tĩnh.

(7) Lê Thanh Cảnh, Bđd.

(8) Ban NCLSĐ, Sđd (in lần thứ 5).

(9) Lê Thanh Cảnh, Bđd.

(10) Hồ Sĩ Thản, Nhớ lại lần gặp Bác Hồ, “Bác Hồ với BTT” (tập I), Huế 1977, tr.114, 115.

(11) Bác Hồ với quê hương Nghệ Tĩnh, Ban Sử Đảng Nghệ Tĩnh-Vinh,1977, tr.45.

(12) Võ Phương Trứ làm Hành tẩu bộ Lễ có tham gia tổ chức yêu nước bị thực dân Pháp truy nã, Châu bản triều Duy Tân, tập VII, tờ 136.

(13) Những mẫu chuyện... Sự Thật, HN, 1980, tr.59.

(14) Dương Kinh Quốc, Việt Nam Những Sự Kiện Lịch Sử, Tập II, 1897-1918, tr.150

(15) Sau khi bị bãi chức trở lại Huế cụ Nguyễn Sinh Sắc không còn ở tại dãy Trại đường Đông Ba. Trong một lá thư “Nguyễn Tất Thành, nhủ danh Sinh Côn” cho biết ông Nguyễn Sinh Huy, phó bảng, cựu tri huyện Bình Khê, trú tại nhà Hoàng Trọng, lý trưởng làng Cỗ Lão, huyện Hương Trà, phủ Thừa Thiên” (Tài liệu số 7).

 

 
Thư viện sách
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2010
NXB: Thuận Hóa
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2004
NXB: Thuận Hóa
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2010
NXB: Thuận Hóa
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2009
NXB: NXB Văn học
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2007
NXB: Thuận Hóa
123