Lời nói đầu

Từ lúc còn học Đại học Huế (1962-1966) tôi đã rất thích nhân vật Nguyễn Lộ Trạch. Nhưng vì bận vào việc đấu tranh ở đô thị và thoát ly kháng chiến nên lúc ấy tôi không thể đi đến tận cùng sở thích của mình được. Sau năm 1975, Nguyễn Lộ Trạch là một đề tài quan trọng trong sự nghiệp nghiên cứu về Huế của tôi.

Trong những lần được hầu chuyện nhà sử học Đào Duy Anh, tôi có trình bày ý muốn nghiên cứu Nguyễn Lộ Trạch. Cụ Đào hoan nghênh và dạy rằng:

- Muốn nghiên cứu Nguyễn Lộ Trạch không thể không nghiên cứu Phụ chính Đại thần Trần Tiễn Thành. Trần Tiễn Thành vừa là nhạc gia, vừa là người đỡ đầu cho Nguyễn Lộ Trạch hình thành ý chí duy tân.

Cụ Đào giới thiệu những bài cụ viết về Trần Tiễn Thành trên báo Tri Tân và tập san Đô Thành hiếu cổ (Bulletin des Amis du Vieux Hué) từ hồi trước Cách mạng Tháng 8 -1945. Sau khi đọc xong mấy bài nghiên cứu của cụ Đào, tôi về làng Minh Hương tìm lại những nguồn tư liệu mà cụ Đào đã tham khảo để được hiểu biết cặn kẽ hơn. Tôi đã may mắn sao chép được 6 tập Văn Nghị công niên biểu (gần 600 trang, khổ 14x27), một tập Ứng chế cấu di tập (tập thơ văn của Trần Tiễn Thành, gần 100 trang, khổ 14x27), một tập Minh Hương Trần Thị Thế Phổ (gần 200 trang, khổ giấy học sinh).

Cũng do sự gợi ý của cụ Đào, tôi đã được tham khảo 23 trang Đại Nam liệt truyện, nhiều trang Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn viết về Trần Tiễn Thành. Đặc biệt trong sử biên niên của triều Nguyễn - bộ Đại Nam thực lục chính biên (Bản dịch của Viện Sử học) từ t.XXVII đến t.XXXVII có đến 111 đoạn đề cập đến Trần Tiễn Thành[1].

Năm 1988, trong tác phẩm đồ sộ Nguyễn Trường Tộ - Con người và di thảo, tác giả Trương Bá Cần đã công bố thêm nhiều thư từ quan hệ của Nguyễn Trường Tộ với Trần Tiễn Thành, nhiều bản Tấu của Trần Tiễn Thành và Cơ mật viện đệ lên vua Tự Đức nói về con người và kế hoạch canh tân đất nước của Nguyễn Trường Tộ. Qua trung gian của Trần Tiễn Thành, vua Tự Đức đã chấp nhận Nguyễn Trường Tộ.

Nguyễn Trường Tộ mới chỉ viết và nói, trong thực tế chưa làm được gì thì qua đời. Sau ngày Nguyễn Trường Tộ mất hai năm, Trần Tiễn Thành gả con gái cho Nguyễn Lộ Trạch – một thư sinh tuy không phải học trò của Nguyễn Trường Tộ nhưng muốn đi theo con đường duy tân của Nguyễn Trường Tộ. Trần Tiễn Thành đã làm tất cả những gì có thể làm để Nguyễn Lộ Trạch có thể tiếp nối sự nghiệp của Nguyễn Trường Tộ. Nhưng ý muốn một đường và thực tế lại qua một nẻo. Sự nghiệp của Nguyễn Lộ Trạch không ảnh hưởng gì tới vua quan cuối triều Tự Đức, nhưng có lẽ Trần Tiễn Thành không ngờ, tư tưởng của Nguyễn Lộ Trạch lại “có ảnh hưởng lớn đối với các sĩ phu yêu nước trong phong trào cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX”[2]. Như thế ta có thể nói: Trần Tiễn Thành đã có công gián tiếp đối với phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX.

Nghiên cứu Nguyễn Lộ Trạch, tôi đã sưu tầm được nhiều tài liệu về ông, đã viết giới thiệu ông trong tập Danh nhân Bình Trị Thiên (Nxb Thuận Hoá, 1986), nhưng tôi chưa viết thành sách bởi vì tôi chưa được đọc tác phẩm cơ bản nhất của Nguyễn Lộ Trạch – bài Thiên Hạ Đại Thế Luận (1892). Năm 1931, cụ Huỳnh Thúc Kháng – lứa tuổi học trò của Nguyễn Lộ Trạch, giới thiệu Thiên Hạ Đại Thế Luận trên báo Tiếng Dân bằng trí nhớ chứ cũng không có văn bản trong tay. Tất cả những người nghiên cứu sau đó như Anh Minh Ngô Thành Nhân[3] , Nguyễn Văn Xuân [4] cũng đều trích lại của cụ Huỳnh chứ không được đọc nguyên bản. Cho mãi đến năm 1987, anh Đoàn Lê Giang mới tìm được nguyên văn bản chữ Hán trong thư viện khoa Ngữ văn trường Đại học Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh[5].

Đọc toàn văn Thiên Hạ Đại Thế Luận chúng ta tự hào cuối thế kỷ XIX Việt Nam có Nguyễn Lộ Trạch - người có thể sánh vai với những bậc thầy duy tân của Trung Quốc lúc ấy là Khang Hữu Vy và Lương Khải Siêu. Qua tư tưởng của Nguyễn Lộ Trạch, người viết sử có thể hiểu gián tiếp tư tưởng của người ôm ấp, nuôi dưỡng tư tưởng của ông là Trần Tiễn Thành.

Trần Tiễn Thành một khi đã ủng hộ Nguyễn Trường Tộ - Nguyễn Lộ Trạch thì ông không thể ủng hộ Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường – kháng chiến với bất cứ giá nào, là một điều tất nhiên.

Nghiên cứu Nguyễn Trường Tộ - Nguyễn Lộ Trạch mà không nghiên cứu Trần Tiễn Thành là thiếu sót. Bởi thế, được ảnh hưởng của cụ Đào Duy Anh, tôi đã bỏ nhiều thời gian để nghiên cứu Trần Tiễn Thành, đồng thời với việc nghiên cứu Nguyễn Lộ Trạch.

Khi tôi tập trung nghiên cứu Trần Tiễn Thành thì cụ Đào Duy Anh không còn nữa. Tôi đã được sự giúp đỡ tận tình của cụ Đông y sĩ Trần Tiễn Hy – cháu nội của Trần Tiễn Thành, và nhiều người họ Trần Tiễn ở Minh Hương. Thầy Lê Văn Hoàn, anh Vĩnh Cao và anh Ngô Thời Đôn, anh Thái Trọng Lai (bút danh của Ngô Văn Lại) đã giúp tôi trong việc dịch tài liệu và thơ văn chữ Hán của cụ Trần ra Quốc ngữ, anh Yên Ba (Bao Vinh) giúp tôi ghi chép chuyện dân gian về Trần Tiễn Thành ở Minh Hương. Về bài của cụ Đào Duy Anh đăng trên Đô thành hiếu cổ năm 1944 tôi đã có một bản dịch, nhưng chưa vừa ý, khi cuốn sách nầy đưa đến nhà xuất bản, Thạc sĩ Bùi Trân Phượng nhận dịch lại và có thêm những chú thích cần thiết. Trước khi cuốn sách về Trần Tiễn Thành ra mắt tôi xin chân thành cám ơn những người tôi được hân hạnh nêu tên trên và những người đã giúp đỡ tôi rất nhiều mà yêu cầu không nêu tên.

Đọc tư liệu, tôi thấy việc nghiên cứu Trần Tiễn Thành xưa nay chưa ai có đủ tài liệu như cụ Đào Duy Anh. Nhưng rất tiếc bài nghiên cứu của cụ viết bằng chữ Pháp, lại xuất bản vào những năm cuối của tập san Đô thành hiếu cổ (BAVH, 1944) nên sự phổ biến của nó rất hạn chế. Ngay cả một số cháu chắt của Trần Tiễn Thành có học vấn cao cũng chưa có dịp đọc bài nầy. Kể từ khi bài nghiên cứu ra đời dĩ nhiên chúng ta ngày nay cũng phát hiện được vài điểm hạn chế của bài viết. Tuy thế với những tài liệu hiện có, chúng tôi muốn viết một bài như của cụ Đào Duy Anh không phải là chuyện dễ. Bởi vậy tôi đã chọn bài nghiên cứu của cụ Đào và bản dịch Niên biểu Ngài Văn Nghị làm nòng cốt cho tập sách nầy.

Chúng tôi – những người nghiên cứu sử thời đất nước hoà bình độc lập, hiểu về trường hợp của Trần Tiễn Thành như thế nào chúng tôi gửi gắm trong mấy bài tham luận đọc trong Hội nghị khoa học lịch sử “Nhóm chủ chiến trong triều đình Huế cuối thế kỷ XIX” do trường Cao đẳng Sư phạm  Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức (tháng 11-1991).

Phần quan trọng của tập sách vẫn là một tập hợp tư liệu đầu tay về Trần Tiễn Thành dành cho người đọc. Chính những tư liệu đã được thời gian thử thách ấy mới giới thiệu Trần Tiễn Thành khách quan hơn cả.

Tôi nghiên cứu Nguyễn Lộ Trạch, không ngờ lại có sách về Trần Tiễn Thành trước. Trong lúc chờ hoàn thành sách về Nguyễn Lộ Trạch, tôi xin phép anh Đoàn Lê Giang được sử dụng bài do anh giới thiệu dịch, và chú giải Thiên Hạ Đại Thế Luận đã đăng trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 5 & 6 năm 1987 để in vào tập sách này.

Ngoài những tài liệu nêu trên, tôi cũng mạn phép được sử dụng một số bài của các tác giả khác hiện còn sống hoặc đã mất, những bài đã in hoặc chưa in. Vì mục đích khoa học, nếu có gì sơ sót, kính mong các tác giả và những người thân của tác giả (đã mất) có bài trích đăng lượng thứ.

Bây giờ tập tư liệu đang nằm trong tay người đọc. Người thực hiện mong sớm nhận được những lời phẩm bình của quý vị - để những lần tái bản sau được hoàn thiện hơn.                                               

Gác Thọ Lộc (Huế), 12-1991 & 3-2010, 

Nguyễn Đắc Xuân

Chú thích

[1] Tập XXVII với các tr.190, 384, 396;

t.XXVIII, 13, 144, 199, 213, 264, 401, 472;

t.XXIX, 14, 15, 22, 30, 36, 153, 191, 202, 231, 240, 297, 305, 309, 314, 323, 326, 328, 339;

 t.XXX, 9, 11, 14, 24, 42, 84, 96, 113, 121, 154, 161, 180, 197, 203, 230, 235, 249, 265, 267, 268,  277, 293;

t.XXXI, 5, 7, 12, 14, 23, 31, 59, 93, 112, 122, 127, 135, 144, 184, 194, 202, 210, 238, 257, 261, 280, 301, 325, 333, 337, 356, 357;

t.XXXII, 7, 17, 60, 85, 88, 169, 238, 272, 279, 330, 345;

t.XXXIII, 58, 141, 159, 161, 163, 208;

t.XXXIV, 98, 145, 157, 259, 356, 370, 401, 404;

t.XXXV, 6, 119, 120, 158, 207, 211, 359;

XXXVII, 56, 195.

[2] Đoàn Lê Giang, “Thiên Hạ Đại Thế Luận”, t/c NCLS 5+6/1987, tr 94.

[3] Tác giả Nguyễn Lộ Trạch, Anh Minh, Huế 1966.

[4] Tác giả Phong trào Duy Tân, Lá Bối, SG.1970.

[5] Xem [2]

 
Thư viện sách
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2003
NXB: NXB Văn học
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2010
NXB: Thuận Hóa
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2004
NXB: Thuận Hóa
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2009
NXB: NXB Văn học
Tác giả: Nguyễn Đắc Xuân
Năm: 2007
NXB: Thuận Hóa
123