Với nhà dân tộc nhạc học Trần Văn Khê “Năm mươi năm ấy biết bao nhiêu tình”
Tôi nhớ có lần - trong một cuộc phỏng vấn - nhà văn nữ làm việc ở báo KTNN hỏi tôi đại ý: Ông là người nhỏ hơn GS Trần Văn Khê đến 16 tuổi, ông cũng không hẵn là người nghiên cứu dân tộc nhạc học, lại là cán bộ kháng chiến ở trong nước làm sao ông có thể có mối liên hệ anh em thân thiết với GS Khê ở tận bên Pháp đến như vậy?.

Chuyện hơi dài dòng nên hôm đó tôi không tiện kể, và xin hẹn người đẹp một dịp khác.  Sau đó nhân ngồi tâm sự với “Anh Khê” ở 32 Huỳnh Đình Hai (Bình Thạnh, TP HCMN), tôi thuật lại câu hỏi của nhà văn nữ ở KTNN. “Anh Khê” trả lời một cách đơn giản rằng:

-“Nhất ẩm nhất trác, giai do tiền định”[1] cả thôi, em Xuân ơi!”

Đó là cách nghĩ của “Anh Khê”. Sự thực theo tôi là do hoàn cảnh của đất nước hồi ấy đã vô tình nối liên lạc giữa tôi và “Anh Khê”. Như tôi đã viết trong hồi ký [2], vào những năm 1964-1966, phong trào dân tộc vận động hòa bình nổi lên rất mạnh ở các đô thị miền Nam Việt Nam. Làm luận văn ra trường Đại học Sư phạm Huế tôi chọn một đề tài văn hóa dân tộc là “Hat Bội”. Tôi được Tiến sĩ Lê Văn Hảo – học trò của GS Trần Văn Khê ở Pháp mới về Huế, cho tôi mượn luận án Tiến sĩ  La Musique Vietnamienne Traditionnelle (Âm nhạc Truyền thống Việt Nam)  của Trần Văn Khê để tham khảo phần âm nhạc Hát Bội trong đó. Rồi qua TS Lê Văn Hảo, tôi được liên lạc với GS Trần Văn Khê. Giáo sư hướng dẫn cho tôi nghiên cứu các sân khấu Hát Bội ở Cố đô Huế như Duyệt Thị Đường (đời Minh Mạng), Minh Khiêm Đường (đời Tự Đức), Cửu Tư Đài (đời Khải Định) để đưa vào luận văn Hát Bội của tôi. Cũng trong thời gian ấy, TS Lê Văn Hảo và tôi bắt chước tạp chí Étude Vietnamienne của bác sĩ Nguyễn Khắc Viện ở miền Bắc cho ra đời Tập san Nghiên cứu Việt Nam (1966).  Số 1 Xuân 1966 Nghiên Cứu Việt Nam đăng bài Minh Khiêm Đường của tôi và bài Le Théâtre musical de tradition Chinoise của GS Trần Văn Khê.

H.1. Nghiên cứu Việt Nam. Số 1 Xuân 1966 đăng bài Minh Khiêm Đường của Nguyễn Đắc Xuân và bài Le Théâtre musical de tradition Chinoise của GS Trần Văn Khê.

Mối quan hệ thầy trò của tôi với GS Trần Văn Khê kể từ đó. Sau nầy tôi được GS Trần xưng hô với tôi là “Anh” (giống như Phạm Duy xưng hô với tôi). Ông là thầy mà được gọi là anh nên tôi luôn phải viết “Anh Khê” trong ngoặt kép là vì thế.   

Đang hào hứng với việc nghiên cứu Việt Nam bên cạnh TS Lê Văn Hảo và với Thầy Khê bên trời Tây, không may cuộc tranh đấu vận động hòa bình đi vào ngõ cụt, và bị đàn áp khốc liệt, tôi phải thoát ly ra vùng kháng chiến. Mọi chuyện học hành nghiên cứu đều phải xếp lại. Tôi nghĩ không bao giờ còn có cơ hội được liên lạc với Thầy Khê nữa. Không ngờ, sau đó (1968) TS Lê Văn Hảo cũng thoát ly và được ra miền Bắc công tác, tiếp tục liên lạc với Thầy Khê. Và, tôi hết sức cảm động khi nghe Lê Văn Hảo kể lại có lần Thầy Khê đã hỏi TS Hảo:

- “Nghe nói em Xuân đi kháng chiến và chết rồi phải không?”.

Hảo đáp:

- “Chết đâu! Xuân vẫn còn xuôi ngược Trường Sơn ấy!”.

Thầy Khê:

- “Cầu nguyện cho em được an lành”.

Sau ngày thống nhất đất nước – đầu năm 1976 - TS Lê Văn Hảo và tôi được đón nhạc sĩ Lưu Hữu Phước và GSTS Trần Văn Khê (có cả cô con gái Thủy Tiên cùng đi) vào thăm, gặp văn nghệ sĩ tại trường Âm nhạc Huế (Duyệt Thị Đường cũ). Đất nước thống nhất thầy trò còn sống, gặp nhau vô cùng hạnh phúc. Chúng tôi rất tự hào khi nghe nhạc sĩ Lưu Hữu Phước (Bộ trưởng Văn hóa của Chính phủ CHMNVN) giới thiệu :

- “GS TS Trần Văn Khê là đại sứ văn hóa lưu động của Việt Nam trên thế giới!”.

Rồi từ đó, mỗi lần về Huế “Anh Khê” luôn gọi tôi để tâm sự. “Anh” bảo “Về Huế mà chưa gặp em Xuân coi như chưa tới Huế”. Có lần “Anh Khê” theo các nhà vật lý thế giới gặp mặt ở Huế rồi đi Hạ Long. “Anh Khê” tranh thủ mời tôi đi theo luôn để nói chuyện.  

 

H.2. GSTS Trần Văn Khê – một trong nhiều lần ghé thăm Gác Thọ Lộc của NĐX.

Năm 1996, qua Paris, tôi được đến thăm anh nhiều lần, có lần ở lại vài ba ngày nghe chuyện đời của “Anh”. Từ ngày “Anh” về định cư ở TP HCM (lưc đầu ở Khách sạn Majestic cuối đường Đòng Khởi, sau về ở lâu dài tại 32 Huỳnh Đình Hai, Bình Thạnh), gần nhà tôi (257/6/12 Phan Xích Long, Phú Nhuận) tôi có nhiều dịp đến thăm “Anh”. Mỗi lần được gặp “Anh” tôi được học thêm, học kiến thức lịch sử văn hóa dân tộc, học về nếp sống nhân cách của “Anh”.  Nhân kỷ niệm một năm “Anh Khê” qua đời, tôi xin ghi lại một ít kỷ niệm để người yêu mến Trần Văn Khê” hiểu ông hơn.

Đọc các tin tức thấy nào là GSTS Trần Văn Khê được Tống thống Pháp François Mittérrand mời tháp tùng cùng đoàn Tổng thống đi thăm Việt Nam (1993), nào là Giáo sư Đại học Sorbonne, nào là Trần Văn Khê chuyên gia giúp cho hàng chục quốc gia tổ chức các Trung tâm dân tộc nhạc học của nước đó, nào là Viện sĩ thông tấn, Hàn lâm viện Châu Âu, Khoa Học, Văn chương, Nghệ thuật.v.v. tôi nghĩ “Anh Khê” phải có một cơ ngơi sang trọng tại Pháp. Hồi tháng 10-1996, đến thăm “Anh” ở ngoại ô Paris, tôi hết sức bất ngờ. Gian hộ của “Anh” trong Chung cư 44 Rue Clément Perrot , 94400 Vytry-Sur-Seine, chật  hẹp, chất đầy sách vở, các loại từ điển Bách khoa, các loại đàn dân tộc Việt, băng Cát-xét, đĩa nhạc, các hộp phim nhựa và hàng chục thùng các-tông dán kín chất lên nhau. Nhà ở mà giống như một cái kho. Vào nhà tôi phải đi rón rén theo những lối đi hẹp. Nếu đi  không khéo sẽ đụng đồ đạc rớt đổ như chơi. Phòng ngủ chật mà cũng để đầy sách, dụng cụ âm nhạc đầy ắp. Giường ngủ của “Anh” hẹp vừa đủ cho con người cao to của “Anh” nằm mà thôi. Đặc biệt  có một cái bàn cao độ bốn năm tấc, mặt bàn nghiêng khoảng 30 độ, khi “Anh” vào nằm trên giường “Anh” đặt cái bàn lên bụng, cuốn sách lật ngữa nằm trên mặt bàn nghiêng về phía “Anh”. “Anh” bảo tôi

- “Nhờ cái bàn nầy mà anh có thể nằm đọc hết hàng trăm cuốn sách”.

Trời ơi, tôi không thể nào tưởng tượng được nhà Dân tộc nhạc học lừng danh thế giới như  “Anh” mà lại có một đời sống riêng “khiêm tốn” đến vậy.                                                                                      (Còn tiếp Kỳ 2)



[1]  Ý muốn nói một việc gì nhỏ nhặt đến mấy xảy ra đều không phải tình cờ. 

[2]  Nguyễn Đắc Xuân, Từ Phú Xuân đến Huế (Hồi ký), Nxb Trẻ 2012.

 

 
 
Các bài Người ấy trong tôi khác
Các bài Người ấy trong tôi