Ước mơ đã trở thành hiện thực
Hồi kháng chiến tôi làm báo ở chiến khu Thừa Thiên Huế. Hằng năm cứ vào cuối tháng tư tôi lại phải tham gia viết một vài tài liệu hoặc viết một bài báo về Bác Hồ để phục vụ tuyên truyền kỷ niệm ngày Chủ tịch Hô Chí Minh ra đời 19 tháng 5. Những lần ấy, chúng tôi lại có dịp đề cập đến Huế-thành phố Bác Hồ đã sống thời niên thiếu. Nhưng những năm tháng Bác đã sống ở Huế như thế nào? Thời gian nào? Những nơi nào Bác đã sống qua? Huế còn đọng lại những gì trong ký ức Bác? Những câu hỏi ấy núi rừng Trường Sơn không thể trả lời cho tôi.

Trong cuốn sách chính thức viết tiểu sử của Chủ tịch Hồ Chí Minh do nhà Sự Thật xuất bản lúc ấy cũng chỉ ghi được vỏn vẹn nửa câu “.., nhất là trong thời gian người học ở trường Quốc Học Huế (1905-1910)”(1). Nếu đúng như thế thì Bác đã sống và học hành ở Huế từ năm 15 tuổi đến năm Bác lên hai mươi tuổi (1905 đến 1910). Tuổi 15 đến 20 là tuổi hình thành nhân cách của một người bình thường. Đối với các người xuất chúng thì tuổi đó là tuổi định hướng của cả một cuộc đời họ. Sự kiện quan trọng ấy chỉ được ghi có nửa câu văn trong một tác phẩm chính thức như thế thì quả thật không thể chấp nhận được. Là một người cầm bút xứ  Huế, tôi đã “hạ quyết tâm: “Ngày hòa bình lập lại thế nào tôi cũng phải tìm cho được các câu trả lời cho tôi.” Và, ước mơ của tôi đã trở thành hiện thực.

Trước di tích từng là nơi táng bà Hoàng Thị Loan – thân mẫu của Chủ tịch Hồ Chí Minh ở núi Ba Tầng

Sau một thời gian nghiên cứu tôi biết chắc chắn Bác Hồ đã từng sống qua tại vùng chợ Xép cửa Đông Ba. Nhưng viết thẳng điều đó ra các báo chí không dám đăng. Để có thể phổ biến những thông tin nầy tôi đã phải gởi gắm vào một bài thơ và đăng trên báo Bình Trị Thiên (1978) Có thể xem bài thơ nầy là bài viết đầu tiên của tôi về thời niên thiếu của Bác Hồ ở Huế.

Trên mảnh đất Bác đã sống qua

Phiên chợ đông trong một xóm nghèo

Xúm xít trên mấy con đường hẹp

Bao năm nay vẫn cái tên chợ Xép

Lèo tèo dăm mớ cá mớ rau.

 

Ngày mai chợ Xép sẽ không còn đâu

 (Có thể thay vào cửa hàng bách hóa)

Trẻ nhỏ lớn lên không mấy ai còn nhớ

Phố lầu kia từ chợ Xép xây nên

 

Sáng nay cha đưa con đến xem

Không phải để con quen mua rau mua cá

Điều mà cha muốn con ghi nhớ

Trên mảnh đất này Bác đã sống qua(1)

 

Đây là đường cửa Đông Ba

Nhà Bác ở gần gian cuối cùng dãy Trại(2)

Mái tường xám với những mùa nắng cháy

Sân ngập bùn sau những trận mưa đông

 

Đây là gian hàng Bác hay đến mua cơm(3)

Ngày giáp hạt tháng hai cồn cào bụng đói

Sống ấm no nên con chưa biết tới

Tuổi học trò ít khi Bác được ăn no

 

Đây con đường thẳng vô cung vua

 Mẹ Bác mất không được đem ra cửa

Bác căm giận thét vang như lịnh vỡ

Giữa Kinh thành rêu phủ thâm nghiêm(4)

 

Đây căn nhà Bác hay bế em

Đến xin sữa từ sau ngày mẹ mất

Suốt đời Bác vẫn xôn xao tiếng khóc

Nên Bác vui khi thấy trẻ thơ cười

 

Từ ngõî chợ này Bác đi khắp nơi

Làm lãnh tụ của ‘’khắp người cùng khổ’’

Bác không quên những năm tuổi nhỏ

Với cảnh nghèo ở chợ Xép buồn đau(5)

 

Ngày mai chợ Xép sẽ không còn đâu

(Có thể thay vào cửa hàng bách hóa)

Mỗi lần qua đây các con nên nhớ

Để qúy những gì mình mới dựng xây.

Huế tháng 5.1978

(1) Chủ tịch Hố Chí Minh, tiểu sử và Sự nghiệp (in lần thứ ba), nxb Sự Thật, Hà Nội 1975, tr.13 vẫn còn giữ nửa câu văn trên

(1) Theo nghiên cứu bước đầu, Bác đã sống qua ở chợ Xép (Huế) hai lần. Lần thứ nhất vào khỏang năm bác lên năm (1890) đến năm bác lên mười (1900) ; lần thứ hai vào khỏang bác 15 tuổi (1905) đến năm bác xa Huế vào khỏang thời gian bác dưới 20 tuổi 

(2) Theo lời kể của gia đình cụ Quản Nghiêm người láng giềng của cụ thân sinh bác

(3)  Theo lời kể của đòan mặt trận Liên Minh Huế sau khi đòan được ra miền bắc thăm bác năm 1969

(4) Theo lời kể của một số người quen thân với gia đình bác lúc Bác ở Huế, thì lúc đó nhà vua có lệnh cấm đồng bào ở trong Thành Nội có người chết không được khóc và không được đưa thi hài ra các cửa Kinh thành. Nhưng khi thân mẫu bác mất Bác vẫn cứ khóc và đưa đám mẹ ra khòi Thành xuyên qua cống Lương Y.

(5) Trong lần gặp gỡi với Đòan mặt trận Liên Minh Huế 1969, Bác đã hỏi Đoàn:

- Hiện nay đồng bào mình sống ở Chợ Xép ra sao ?