Giáo sư Tiến sĩ Trần Văn Khê: “Ươm mầm nẩy lộc tại Việt Nam đơm hoa kết trái trên đất Pháp”
Chúng tôi gặp nhà dân tộc nhạc học GSTS Trần Văn Khê vừa ở Pháp về dạy nhã nhạc ở Huế. GSTS Trần Văn Khê mặc dù mang quốc tịch Việt Nam, có nhiều cống hiến cho âm nhạc Việt Nam, nhưng ông cũng là người có công trong việc phổ biến tiếng Pháp trên thế giới, một hiện thân của mối quan hệ văn hóa Việt-Pháp. Và cũng như Hoàng Xuân Hãn, Điềm Phùng Thị, Lê Thành Khôi, ông là cái cầu nối hai nền văn hóa Á Âu.

* Kính thưa Giáo sư, Hội nghị cấp cao các nước có sử  dụng tiếng Pháp lần thứ 7 (HNCC7) là một sự  nổ lực lớn của hai nước Việt-Pháp. Xin GS cho biết những đóng góp của GS cho Hội nghị này?

- Trước đây, phần lớn các hoạt động văn hóa giao lưu Việt-Pháp tôi đều được  mời tham gia. Cho nên mở đầu tuần lễ hoạt động văn hóa văn nghệ nhân năm có HNCC7, cơ quan hợp tác về văn hoá và kỹ thuật với các nước có sử dụng tiếng Pháp (Agence de Coopération Culturelle et technique, ACCT) mời tôi nói chuyện về văn hóa Việt Nam với các đại sứ của các nước có sử dụng tiếng Pháp tại Paris. Chủ trương của ACCT trùng hợp với ý nghĩ của Đại sứ  VN cạnh UNESCO. ACCT và Đại  sứ VN tại UNESCO phối hợp tổ chức tại trụ sở của ACCT (Quai Citroel) buổi nói chuyện về truyền thống âm nhạc dân gian và âm nhạc cung đình. Nhân dịp sắp đến tết, tôi nói thêm về chuyện tết VN từ chuyện thăm hỏi, cúng bái đến chuyện vui chơi, ăn uống... Buổi nói chuyện này mở màn cho những hoạt động văn hóa nghệ thuật hưởng ứng HNCC7. Sau buổi nói chuyện, các đại sứ châu Phi nói rằng: “Chúng tôi nghe nói nhiều về VN nhưng chưa có dịp sang VN, hôm nay nghe Giáo sư nói, chúng tôi cảm thấy nôn nao muốn đi VN ngay”. Ngày 16/11/1997 tới, theo yêu cầu của Radio France, trong phòng 106 sẽ tổ chức một buổi hòa nhạc đặc biệt, giới thiệu nhạc dân gian và nhạc truyền thống VN. Tôi và con gái của tôi là Thủy Ngọc sẽ giới thiệu nhạc tài tử, nhạc thính phòng, ngâm thơ, đánh trống; con trai và con dâu của tôi là Trần Quang Hải - Bạch Yến sẽ  giới thiệu về dân ca VN.

Kỷ niệm sau cuộc phỏng vấn tại KS Hương Giang: NĐX-Trần Văn Khê và con gái Thủy Tiên

* Thưa Giáo sư, là một người từng hoạt động chống Pháp, rồi lại sang  Pháp, được đào tạo thành một người nổi tiếng. Bước ngoặc đó như thế nào?

- Một trí thức ở Montréal cũng đã từng hỏi tôi một câu tương tự như thế và tôi đã trả lời: Ngày xưa chúng tôi đứng lên chống thực dân Pháp chứ không hề chống dân tộc Pháp và văn hóa Pháp. Ngày nay nếu gặp những người có óc thực dân tôi vẫn chống. Còn đối với văn hóa Pháp, những ông thầy Pháp, tôi luôn kính trọng và biết ơn. Khi tôi bắt đầu học và nghiên cứu âm nhạc, thầy Schaeffner đã hướng dẫn tôi nghiên cứu nhạc cụ. GS Hoàng Xuân Hãn đã giúp tôi những tài liệu chính xác để viết về lịch sử âm nhạc VN. Tại Collège de France, thầy E. Gaspardonne giải nghĩa cho tôi một bức thư của Nguyễn Trãi gởi cho Vương Thông mà ông cho là một kiểu mẫu của thư ngoại giao. Chẳng những ông dạy cho tôi đọc Đại Việt Sử ký toàn thư mà còn chỉ cho tôi đọc Ức Trai di tập. GS Jacques Chailley dạy cho tôi cách phân tích một bài nhạc một cách  khách quan và dạy cho tôi biết giới thiệu nó khúc chiết gọn gàng. Các thầy Pháp dạy cho tôi phương pháp nghiên cứu  để nghiên cứu âm nhạc VN chứ không phải để nghiên cứu âm nhạc Pháp. Khi tôi đưa đề tài luận văn tiến sĩ về truyền thống âm nhạc VN thì các thầy không những không buồn mà  còn hoan nghênh và nhiệt tình ủng hộ tôi. Xuất thân trong một gia đình có truyền thống về  âm nhạc, tôi học nhạc trong gia đình, học với bạn bè, học với thầy để mà đàn mà hoà với nhau, còn học để nghiên cứu, giới thiệu, giải thích cho mọi người nghe và hiểu được âm nhạc VN là nhờ các thầy Pháp. Do đó có lần tôi đã nói rằng: “Ươm mầm nẩy lộc tại VN, còn đơm hoa kết trái trên đất Pháp”. Nhưng trái đó không phải trái của Pháp mà là của VN. Cho nên tôi luôn luôn mang ơn những người nhạc sĩ Việt Nam đã cho tôi cái vốn và mang ơn các thầy Pháp giúp cho tôi tìm được cái vốn đó và dạy cho tôi một phương pháp trình bày, giới thiệu để cho người trong và ngoài nước hiểu được cái vốn đó. Nước Pháp còn là một kho  tư liệu, những  bản chép tay độc bản không thể tìm được ở VN. Kho tư liệu này luôn hấp dẫn tôi, giúp cho tôi không ngừng khám phá.

* Giáo sư có thể cho biết những đóng góp của mình cho nước Pháp?

- Tôi chỉ xin đơn cử một vài việc. Tôi đã hiệu đính tất cả các điã hát và ghi âm ở VN trong các bảo tàng Pháp. Giúp sửa các chương trình ca nhạc VN trên các đài phát thanh và đài truyền hình Pháp. Tôi đã dạy học 28 năm, hướng dẫn cho 40 thạc sĩ và tiến sĩ Đại học Sorbonne. Hơn 20 năm ở trong cơ quan  nghiên cứu, học được bao nhiêu tôi dạy lại bấy nhiêu. Dạy phương pháp nghiên cứu của Pháp cho người Pháp. Tôi mang hộ chiếu VN nhưng đã góp phần phổ biến tiếng Pháp bằng cách dùng tiếng Pháp nói chuyện về âm nhạc Việt Nam trong các hội nghị quốc tế đa phần nói tiếng như ở Hungary (1979), Mông Cổ (1985), Ba Lan (1985)...

Đĩa nhạc Viet Nam I dành cho ca nhạc Truyền thống Huế do Trần Văn Khê và Nguyễn hứu Ba thực hiện cho UNESCo đầu những năm 60 Thế kỷ XX

* Có khi nào nước Pháp cử Giáo sư đi dự các hội nghị quốc tế với tư cách đại diện cho Pháp không?

- Năm 1961, Pháp cử tôi tham dự hội nghị chuyên đề Phương pháp nghiên cứu theo phong cách Pháp tại Nữu Ước, tôi trình bày bằng tiếng Pháp. Đề tài dẫn chứng là Cách tô điểm nét nhạc trong truyền thống VN. Cách đây mấy năm, Tổng thống Pháp Francois Mitterrand sang thăm VN, trong cơ cấu đoàn đi, ông đã chọn hai người VN là tôi và ông Trịnh Xuân Thuận - một giaó sư ở Mỹ. Tôi nói: “Tôi mang quốc tịch VN”. Người tổ chức trả lời: “Quốc tịch không quan trọng. Chỉ cần người đó có làm việc cho nước Pháp hay không và có ích cho nước Pháp hay không”.

* Xin cám ơn Giáo sư về cuộc trao đổi này. Mong Giáo sư sẽ có thêm nhiều đóng góp tích cực hơn cho việc vun đắp tình hữu nghị giữa hai dân tộc Việt-Pháp.

           

                                            Huế, ngày 5 tháng 10 năm 1997

[Đã đăng Kiên Thức Ngày Nay, số 262, 1.11.1997, tr. 3-5]

 

 

 
 
Các bài Phỏng vấn khác
Các bài Bài mới viết